Waarom viert de kerk Kerst niet op 21 december?

Waarom viert de kerk Kerst niet op 21 december?

Waarom viert de kerk Kerst niet op 21 december? Dat is de vraag die even bij het radio-programma Dit is de dag voorbij komt. 21 december is namelijk de dag waarop de Germanen de zonnewende vierden. Het antwoord is heel kort: die link is er niet.

Er zit wel een wrange ironie bij die koppeling. De gedachte dat Kerst ontstaan is vanuit het Germaanse midwinterfeest of de zonnewende komt in de 19e eeuw op, als Duitsland (dat in die tijd ongeveer ontstaat) behoefte heeft aan een oeroude traditie, waardoor dit Rijk de eigen legitimiteit kon verdedigen vanaf de tijd dat het Heilige Roomse Rijk in 1806 was opgeheven. Een van de gebroeders Grimm – bekend van de sprookjes – bedacht een theorie, waarbij hij het ontstaan van het Kerstfeest en de toenmalige bekende kerstgebruiken terugvoerde op een godsdienst van voor de komst van het christendom. Deze in het begin van de 19e eeuw uitgevonden traditie heeft een anti-christelijke trek heeft. Tussen 1920-1945 wordt de theorie van de Germaanse oorsprong om die reden met enthousiasme door de nationaal-socialistische beweging uitgedragen.

Wat meer hedendaags volkskundig onderzoek van bijvoorbeeld Ingeborg Weber – Kellermann laat zien, dat de gebruiken ontstonden vanaf de 12e eeuw (kerststal), 16e eeuw (kerstboom). (Weber-Kellermann groeide overigens op in een nationaal-socialistisch gezin, maar nam daar nadrukkelijk afstand van.) Zij liet zien dat in de Biedermeiertijd, de tijd waarin Grimm leefde, de gebruiken een verandering ondergingen waardoor de koppeling naar het christendom niet meer zichtbaar was. Door haar onderzoek is al vanaf de jaren-’70 duidelijk dat de link naar de Germanen niet meer houdbaar is.
De zogenaamd Germaanse kerstboom werd in de 16e eeuw in protestantse kring gebruikt om de zondeval uit de beelden. De oorlogen van 1870-1871 en vooral de Eerste Wereldoorlog dragen bij aan de verspreiding van de kerstboom over Europa.
De kerstman stamt af van Sint Nicolaas. De reformator Maarten Luther heeft er mede voor gezorgd dat de geschenken van een feestdag die aan een roomse heilige verbonden was overging naar het feest van het Christuskind. Het elkaar geschenken geven is een mooie toepassing van de genade die Christus kwam brengen. Kerst wordt eerst een feest waarbij kinderen geschenken ontvangen. Dat komt vooral op in de 18e-19e eeuw, als de pedagogiek aandacht krijgt voor het kind. In rijke kringen krijgen kinderen een eigen kamer met speelgoed en krijgen ze tijd om te spelen. Duitse immigranten nemen de kerstman in de 19e eeuw mee naar de VS. Daar wordt het een prooi van de marketingafdeling van de firma Coca Cola, die aan de wieg staat van de huidige versie van de kerstman.

Wat is de ironie van de heidense herleiding van het Kerst?
(1) Het is een herschrijving van de geschiedenis van het christendom, waarbij de heidenen alsnog winnen. Hadden de eerste zendelingen, zoals Willibrord en  Bonifatius niet de strijd aangegaan met de Germaanse gebruiken? En hadden ze wel moeten komen als de verschillen niet zo groot waren?
(2) Een andere ironie is dat de heidense oorsprong aangehangen wordt door christenen die de dialoog met en het leren van het Jodendom van groot belang vinden. Zij hebben echter niet door dat ze op deze manier een nazi-ideologie in het leven houden.
(3) Daarnaast wekken ze de indruk dat in de Vroege Kerk de gnostiek en de volgelingen van Marcion aan het langste eind hebben getrokken. Voor Marcion had het Oude Testament (met de gedachte van de ene, ware God) geen waarde. De gnostiek was een vorm van spiritualiteit die allerlei elementen uit andere godsdiensten overnam.
Juist degenen die het Oude Testament van grote waarde vinden en degenen die het gesprek met het Jodendom wezenlijk vinden, dienen zich te verzetten tegen de heidense herleiding van het christendom.

Voor wie toch vasthoudt aan de koppeling Kerst – Germanen zijn er de volgende vragen:
(1) Welke betekenis heeft de strijd tegen het heidendom voor de kerk in de Vroege Middeleeuwen? Hoe kan een kerk die in die strijd is verwikkeld toch overgaan tot het incorporeren van heidense gebruiken?
(2) Welke verklaring is er voor het ontstaan van het kerstfeest als het christendom nog niet echt in contact is geweest met de Germanen? Of in een gebied (Rome, Jeruzalem) waar de Germanen nog niet invloedrijk zijn?
(3) Welke aanwijzingen voor Germaanse gebruiken zijn er ten tijde van de Middeleeuwen en de Renaissance, die wijzen op het overleven van deze zogenaamd oeroude traditie? Of anders geformuleerd: Hoe kan het dat die gebruiken vaak niet voor de 18e eeuw te vinden zijn?
(4) Hoe kan een feest dat op 21 december wordt gevierd over een groot gebied verschoven worden naar 4 dagen later. Zijn er wel bronnen die kunnen duiden op een viering van Kerst op 21 december?


3 thoughts on “Waarom viert de kerk Kerst niet op 21 december?

  1. Intrigerend stukje. Maar; als de eerste drie eeuwen dit feest niet werd gevierd, waar komt de viering in december dan vandaan? Ik lees hier: http://www.christipedia.nl/Artikelen/K/Kerstfeest dat er twee verklaringen mogelijk zijn. De berekening van de geboortedag van Jezus of de heidense oorsprong. Jij denkt terug van Grimm naar de eerste eeuwen. Maar als je vanuit de eerste eeuwen de toekomst in kijkt lijkt de koppeling er veel meer te zijn. Hoe kijk je daar tegenaan?

    • Waarschijnlijk vanuit de behoefte de ‘onderdelen’ van het leven van Christus uitgebreider te vieren. In de eerste eeuwen vierde men Kerst, Goede Vrijdag, Pasen en Hemelvaart op één dag: te weten Pasen.
      In de meest recente literatuur wordt de koppeling naar Romeinse feesten bestreden. De koppeling naar een Germaans feest is al vanaf de jaren’-70 door onderzoek van volkskundigen achterhaald geraakt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s