Film in de gemeente

Film in de gemeente
(Op verzoek geschreven voor Theologia Reformata – themanummer In ’t Beeldenrijk)

1 Introductie
‘Waarom maken we tijdens de jongerendienst geen gebruik van een filmpje. Zonder filmpje is een jongerendienst geen echte dienst voor jongeren.’ Een reactie tijdens catechisatie. Deze catechisante gaat verder: ‘Tijdens de kerstviering hadden we een mooi filmpje. Iedereen die dat filmpje ziet, is onder de indruk. Wacht, ik zal onze docent even app-en of ik dat filmpje mag hebben.’ Een andere catechisant reageert: ‘Welk filmpje bedoel je?’ ‘Als ik dat filmpje gekregen heb, zal ik het je laten zien.’ Ze krijgt een appje terug met een link naar het filmpje en laat het filmpje zien. De andere catechisant: ‘Ik kan me dat filmpje helemaal niet meer herinneren.’

Het tonen van een film(fragment) kan zo’n impact hebben, dat iemand nog tijden later kan herinneren wat er getoond werd en welke indruk het gegeven heeft. Ook geeft een film een gezamenlijke belevenis. Tegelijkertijd laat gesprekje zien dat kijkers een film verschillend bekijken en waarderen. Vanwege die gezamenlijke belevenis en vanwege die impact kan film een medium zijn om in de praktijk van de gemeente te gebruiken. Met de inzet van het medium wordt aangesloten bij de leefwereld van jongere maar ook volwassen gemeenteleden. Daardoor wordt er een verbinding gemaakt tussen de verschillende leefwerelden van gemeenteleden. Daarnaast bevatten films veel religieuze thema’s. Bij het gebruik van film kan worden getoond hoe godsdienstige thema’s in onze cultuur aan de orde komen.
Het gebruik van films vraagt wel om fijngevoeligheid, omdat door de impact een grens van wat gepast is eerder in beeld komt. Er zullen gemeenteleden zijn die al ongepast vinden om (bepaalde) films te gebruiken in het gemeentewerk. Ook kan een film een gebrek aan kwaliteit hebben, waardoor het tonen een negatief effect kan hebben. Het tonen van een film vraagt om een goede reflectie vooraf en om goede werkvormen voor tijdens of na het kijken.

2. Ontsluiten van Bijbelgedeelte of theologische thema’s
Film kan in  in de praktijk van de gemeente worden ingezet om een bepaald thema  of om een gedeelte uit de Bijbel te introduceren of te ontsluiten. Er kan op verschillende manieren een verbinding zijn tussen een gedeelte uit de Bijbel en een film: In een film kan een bijbelverhaal als historisch verhaal wordt naverteld. In een film kan een waarin een Bijbelverhaal geactualiseerd wordt, hetzij serieus, hetzij ironisch. Er kan ook een expliciete of impliciete verwijzing naar de de Bijbel in de film verwerkt zijn.
Films waarin verwijzing naar de Bijbel verwerkt is, waarom een Bijbelverhaal wordt naverteld of wordt geactualiseerd laten zien dat de verhalen uit de Bijbel nog steeds attractief zijn. Nogal eens zijn verfilmingen van de Bijbel van matige kwaliteit. Een matige kwaliteit hoeft echter niet altijd een belemmering te zijn om een film in te zetten. Bij een afsluiting van een catecheseseizoen liet ik de jongste groepen Road to Emmaus zien, een film waarin de twee Emmaüsgangers al discussiërend naar Emmaüs teruggaan. Aan de opbouw van een verhaal of het tot leven brengen is niet gedacht. Tot mijn verbazing waren de catechisanten onder de indruk van de film en begrepen ze daardoor het verhaal van de Emmaüsgangers beter omdat ze discussie voor hen was uitgebeeld. Dat opende mijn ogen ervoor dat jongeren niet altijd in staat zijn om gelaagde films goed te verwerken. 

Ondertussen is het heel gebruikelijk geworden om theologische thema’s aan de hand van een film aan de orde te stellen. Van den Brink en Van der Kooi geven in hun Christelijke Dogmatiek bij het hoofdstuk over de zonde en het kwaad als opdracht ‘om erin te komen’: ‘bekijk de film Le gamin au vélo (The Kid with the Bike, 2011). Hoe verschijnen hier zonde en kwaad? Wordt er een uitweg geboden?’ Een film kan dus worden gebruikt om een theologisch thema te ontsluiten. Het kan ook omgekeerd: dat het kijken van een film een aanzet geeft om over een theologisch thema na te denken. Toen ik in een kerstvakantie met een van kinderen meekeek met Frozen viel mij op hoeveel fragmenten uit deze film aan theologische thema’s doen denken. Een van de motieven in deze film is een hart dat bevroren is geraakt. In de eerste scène, de proloog, wordt op dat thema al gepreludeerd doordat hier mannen in beeld komen, die ijsblokken zagen en zingen over de kracht en het gevaar van ijs. Tijdens het kijken moest ik de uiteeenzetting van Jezus over het hart van de mens, dat volgens Hem  een bron zonde en kwaad is (Markus 7:6-23). Zo brengt een kinderfilm de kijker op reflectie over dogmatische loci als de antropologie en de zondeleer. In de bespreking kunnen ook de andere fragmenten in de film waarin het motief van het bevroren hart in het verhaal wordt uitgewerkt en kan dat in gesprek gebracht worden met de Bijbel en de dogmatiek.

3. Catechisatie
Inzet van film in de catechese vraagt volgens de godsdienstpedagoog Reinhold Zwick wel om een goede didactische onderbouwing en reflectie ( Reinhold Zwick, ‘Bibel im Film’, in M. Zimmermann & R. Zimmermann (Hg.) Handbuch Bibeldidaktik, 565-571.).
Jongeren in deze tijd van social media, internet en veel tv-kanalen overvoerd met beelden Daardoor het film als didactisch middel zijn aantrekkingskracht verloren heeft. Omdat de film een samenspel van een verhaal met extreem veel visuele en auditieve indrukken, kan een film niet getoond worden als pure illustratie en ook niet zonder goede duiding of verwerkingsopdrachten. Voor film in het onderwijs geldt volgens Zwick het adagium: het weinige is beter. Het is beter om slechts één film als uitgangspunt te nemen en aan de hand van die ene film steeds verschillende thema’s aan de orde te stellen.
Begeleiding door middel van kijkopdrachten vooraf of verwerkingen achteraf zijn onontbeerlijk (zie). Op deze manier kan op catechisatie een bijdrage worden geleverd aan mediacompetentie.

4. Kringwerk
In een gemeente kan er een filmkring zijn, waarbij men met elkaar een film bekijkt en daarover doorpraat. Bij zo’n filmkring wordt dan meestal een keuze gemaakt voor een bepaalde film en is de bespreking afhankelijk van wat de kijkers aan ervaringen verwoorden. Er kan ook gekozen worden om bepaalde pastorale thema’s aan de orde te stellen en daarbij een filmfragment uit te kiezen. Film kan ook gebruikt worden om diaconale of missionaire bewustwording te stimuleren.
Dat er rekening gehouden moet worden met kritische reacties waarbij de film geheel wordt afgewezen, laat de blog Al die seks in de kerk van Robert-Jan van Amstel zien. In dat blog reflecteert hij op de film Le tout nouveau testament, die niet goed werd ontvangen. Na afloop kwamen er kritische reacties: “Zonde dat het einde van de film moet klinken met een vloek.” “Moet dat nou, zo’n film met al die seks, in de kerk?” “Ik snap niet dat dit wordt vertoond in een huis van God.” “Ik wilde eigenlijk weglopen tijdens de pauze, want ik geneerde me voor wat ik zag.” Van Amstel geeft aan dat hij geen films laat zien om te provoceren. Om de reacties te kunnen duiden, sluit hij aan bij de drie lagen van normativiteit die Rinke van Hell onderscheidt ten aanzien van het kijken van films: het eerste niveau is de ethische normativiteit: past deze film bij de normen en waarden van de kijker? Het tweede niveau is het niveau van dogmatische normativiteit: past deze film bij hoe ik de wereld waarneem en duid? Het derde niveau is de esthetische normativiteit: laat deze film mij ruimte? Dit onderscheid gaf Van Amstel de verklaring waarom de film verkeerd viel: omdat een deel van de kijkers al op het eerste niveau van de ethische normativiteit moeite hadden met de film. De les die hij trok uit de reacties was om de film kort in te leiden en ruimte te bieden voor een goede nabespreking (zie:cometentiemodel mediawijsheid van de Raad voor Cultuur).

5. Preekvoorbereiding
Bij de preek kan een film zowel tijdens de voorbereiding van de preek worden gebruikt als tijdens de eredienst. Sinds de opkomst van de New Homiletic is het heel gebruikelijk om de film als voorbeeld voor de preek te zien. Een preek kan net zo worden opgebouwd als een film, waarbij een preek net als een film uit verschillende moves bestaat. Een preek wordt krachtiger en levendiger wanneer de inhoud van de preek wordt verbeeldend wordt weergegeven alsof de gemeente naar een film kijkt (Paul Scott Wilson, The Four Pages of the Sermon, p. 85-89.). Zonder deze verbeelding wordt de preek een tekst die naar de gemeente wordt gecommuniceerd, terwijl het beter is om in de preek een werkelijkheid op te roepen, te ensceneren waarin de hoorder kan instappen. De prediker kan van een goede film leren hoe een werkelijkheid wordt opgeroepen, hoe een verhaal wordt verteld en hoe een beeld wordt uitgewerkt, hoe spanning in een preek kan worden opgeroepen. De preek kan worden gecreëerd rondom een beeld of een scène, waarbij het mogelijk is om dat beeld of die scène steeds weer terug te laten keren in de preek (Peter Jonker, Preaching in Pictures). Dit beeld of deze scène helpt door de enscenering van de boodschap het doel van de preek te bewerkstelligen.

Een preek kan ook van een film leren om na te denken over het effect dat de preek heeft. Ooit las ik in de Filmkrant een interview met de acteur Mad Mikkelsen. Daarin vertelde hij over het effect dat een film kan hebben en de reden waarom hij graag  complexe persoonlijkheden speelt: ‘Taxi Driver had de grootste impact, dat was de eerste echte film die ik zag. Ik kwam de bioscoop uit en ik voelde me totaal verward over dat personage. Toen begreep ik waar de echte kracht van films ligt: niet dat ze je vertellen hoe je je moet voelen, maar dat ze je een vraag voorleggen die je zelf moet beantwoorden. Daarom houd ik ook meer van antihelden want die zijn meer dualistisch, meer complex. Het is saai om de goeierik te zijn.’ We kunnen deze uitspraken van Mikkelsen toepassen op de preek: Een goede preek schrijft niet voor hoe de hoorder dient te reageren, maar neemt de hoorder mee en laat het effect over aan de hoorder. Een goede preek brengt de Bijbelse personen in hun ambivalenties ten tonele. Wanneer die ambivalenties niet worden getoond, worden Bijbelse personen platte personages en saaie goedzakken, die nauwelijks van vlees en bloed zijn. Een goede preek legt de hoorder een existentiële vraag voor, waar de hoorder zelf op moet antwoorden. 

6. Eredienst
Tegenwoordig is het in veel kerken technisch mogelijk om een film te tonen tijdens de eredienst. Het gebruik van beelden als medium om een boodschap te communiceren of in contact te komen met God is niet nieuw in de kerkgeschiedenis: van iconen, fresco’s, beelden en schilderijen is in de loop van de eeuwen steeds weer gebruik gemaakt. Vandaag de dag dienen we alleen wel rekening te houden met een overvloed aan beelden in het dagelijkse leven. Dat vraagt om een zorgvuldige liturgische doordenking over het nut van film in de eredienst. Allereerst is het nodig om te overwegen of een fragment wel getoond moet worden: Net zoals bij het aanhalen van een citaat van een bekend theoloog in de preek het beter is om dat wat geciteerd wordt in eigen woorden weer te geven, kan het zinvol zijn om een filmfragment niet weer te geven of te verwijzen naar het desbetreffende fragment, maar het in eigen woorden te verbeelden. Is het tonen van een film een zinvolle bijdrage? Geeft het filmfragment nog ruimte aan de woorden van de preek of overstemt het de woorden van de preek? Is het filmfragment slechts bedoeld als illustratie of opstapje? Of daagt het de verbeelding van de kerkganger uit? Is er in de keuze rekening gehouden met de niveaus van normativiteit van Van Hell? De meest geëigende plek in de dienst om een filmfragment te tonen is voorafgaande aan de preek of tijdens de preek, waarbij de prediker na het getoonde fragment ingaat op wat er gezien is. De voorganger kan vooraf een introductie geven, waarin de gemeenteleden een kijkopdracht krijgen. Er kan ook voor gekozen worden zonder introductie te kijken. Daarbij moet men wel rekening mee houden dat de kijkervaring heel divers is en een aantal gemeenteleden het prettig vindt om te weten waar op gelet moet worden.

7. Pastoraat
Aan het gebruik van film in het pastoraat had ik niet gedacht als ik daar niet over had gelezen bij Margriet van der Kooi (Kleine meisje van de hoop, p. 139-141). Van der Kooi vertelt hoe zij aan een echtpaar met huwelijksproblemen de tip geeft om samen te kijken Hope Springs. De film toont een echtpaar dat terechtgekomen is in een sleur en alle intimiteit in het huwelijk gaandeweg is kwijtgeraakt. De man lijkt zich erbij neergelegd te hebben, maar de vrouw begint steeds meer te missen. Aan het begin van de film plaatst de vrouw haar man voor het blok om mee te doen met een therapie. Bij het bekijken van de film had ik zelf wel wat aarzelingen om de film aan pastoranten voor te stellen als kijktip, omdat de beide echtelieden worden aangespoord om hun seksuele fantasie te laten gaan. Daardoor gaat naar mijn idee een verkeerde suggestie uit van de film. Ook al vind ik deze film zelf geen goede suggestie om aan te raden, de tip om een film aan te raden is wel een goede. Het kijken naar een film kan een aanleiding zijn om over het eigen leven na te denken. Wanneer echtpaar elkaars taal niet spreekt, kan het samen bekijken van een film en daarover doorpraten een manier zijn om elkaars taal en beleving beter te leren kennen. Ook hier kan een goede introductie en goede verwerkingsopdrachten zinvol zijn.
Pastorale thema’s kunnen ook via film aan de orde worden gesteld in het kringwerk. Daarbij kan gedacht worden aan thema’s als rouw, eenzaamheid, schuld, het vinden van de eigen identiteit. Een voordeel van deze werkwijze is gemeenteleden zich gemakkelijker toegang hebben tot het thema: Ze zien hoe het thema wordt verbeeld. Wanneer ze uitgenodigd worden door de ogen van een bepaald personage uit de film kijken, hebben ze de mogelijkheid om het thema zelf van verschillende kanten te bekijken. Wanneer ze van tevoren niet bekend waren met een bepaalde thematiek, kunnen ze op deze manier daarmee kennismaken. Wanneer ze er wel mee bekend zijn, hebben ze een bepaalde veiligheid om over de het thema te spreken. Ze kunnen hun ervaring naar voren brengen via een personage zonder dat zij zichzelf hoeven bloot te geven. Wanneer zij wel graag iets van zichzelf delen, kan film hen aanknopingspunten bieden om te verwoorden wat hen bezighoudt.

8. Leiding geven aan de gemeente
Tijdens de klinische pastorale vorming, die ik volgde, kregen we de opdracht bij het blok leiderschap om een filmfragment van 5-15 minuten mee te nemen die voor ons iets laat zien over leiderschap. Een van de deelnemers liet het fragment zien uit de film Les hommes des Dieux, waarbij de abt van het klooster de rebellen de toegang tot het klooster ontzegt, omdat de rebellen wapens dragen. Na het kijken van het filmfragment ging het gesprek over de angst die er kan zijn en de moed die nodig is om leiding te geven in precaire situaties. Zelf liet ik de eerste 15 minuten van For Lions and Lambs zien, waarbij leiderschap op verschillende manieren aan de orde komt: een aanstormend politiek talent, mogelijk zelfs presidentskandidaat, die een topjournalist uitnodigt en haar een uur geeft voor een interview. Omdat ze daar niet op gerekend heeft, moet ze improviseren en voelt ze dat ze gebruikt wordt om een nieuwe strategie in Afghanistan te promoten. Het gaat over een professor, die een deal sluit met een luie student om hem te prikkelen bewuster met zijn studie en met zijn leven om te gaan. Het gaat over enkele soldaten die ingezet worden in de nieuwe strategie van de VS in Afghanistan. (Van deze soldaten blijkt later in de film dat zij briljante studenten van de professor waren, afkomstig uit lage sociale klassen, en door in dienst te gaan de lessen trokken uit de colleges van deze professor. Tijdens deze nieuwe actie sneuvelen zij, omdat de nieuwe strategie te riskant blijkt te zijn.) Ook al staan de werelden van de Algerijnse opstand, het Amerikaanse leger en van een Amerikaanse ver af van de kerkelijke gemeente, de vraag wat deze fragmenten ons leren over leiderschap in de kerkelijke gemeente brengt een zinvol en diepgaand gesprek op gang over welk leiderschap er nodig is in de gemeente.

9. Spiritualiteit
Dat een film heel goed in staat is om over spiritualiteit te gaan laten Silence en Les hommes des Dieux zien. Een film ook problematische kanten van geloven aan de orde stellen, zoals machtsmisbruik. Of komen gelovigen of geloofsthema’s op een karikaturale wijze aan de orde. Aan de andere kant zijn films met een bewust christelijke boodschap vaak veel te expliciet in het verbeelden van het geloof, waardoor de personages plat blijven en aan de kijker te weinig ruimte geboden wordt om er niet in mee te komen en daardoor averechts werken.

Hoe een film kan bijdragen aan de geloofsontwikkeling beschrijft Willem Jan Otten (Waarom komt u ons hinderen?, p. 8) als hij het begin van zijn kerstening koppelt aan het zien van de film Bad Lieutenant. Deze film is niet eens een goede film. Wanneer de hoofdpersoon, een corrupte agent weet dat hij alles zal verliezen, komt hij in de kerk waar een non eerder op het altaar is verkracht. Daar komt hij oog in oog met een kitscherig Jezusbeeld. Ondanks deze kitsch is deze film wel een van de aanzetten geweest van een proces die later uitmondt in zijn doop. Hij beschrijft hoe hij door deze scene zich ‘op zijn plaats gesteld’ wist. In het boek beschrijft hij hoe ook andere films hem gevoelig gemaakt hebben voor geloof.

10. Diaconaat
Dissolve betekent in de filmtechniek de overlapping van twee filmische beelden. Het ene beeld schuift in een tweede beeld. Twee beelden schuiven in de oordeelstoespraak van Jezus [Mattheüs 25:35] in elkaar en uiteindelijk is het ene beeld niet meer van het andere te onderscheiden. Het ene beeld: de verkrachte vrouw uit Sudan, die bij ons een herberg en een schuilplaats zoekt; het andere beeld: het gezicht van Christus. De beelden zijn niet meer van elkaar te scheiden.’ (Fulbert Steffensky, Orte des Glaubens, p. 25.) Het samen bekijken en bespreken van een film kan de ogen openen voor diaconale thema’s. Bij thema’s als de zeven werken der barmhartigheid, de strijd voor gelijke rechten, de strijd voor vrede en gerechtigheid, kan een film de complexiteit en de ambivalentie te laten zien van zowel de armoede of de nood als de hulpverlening. De kijker een inkijkje krijgt in deze wereld en tot nadenken genodigd wordt over de eigen wereld en het eigen handelen.

11. Werkvormen
Gebruik van film kan niet zonder werkvorm. Welke werkvorm zinvol is, hangt van de intentie waarmee een film wordt getoond. Als het gaat om een bespreking van de totale film, zoals bij een filmkring, kan volstaan worden met een korte introductie en een bespreking van de indrukken die de film bij de kijker achtergelaten heeft. Wanneer een film bij een bepaald thema is uitgekozen, kan vooraf aan het tonen van de film een kijkopdracht gegeven worden. De kijker kan gevraagd worden zich met een van de personages te identificeren. Deze opdracht kan nog verder gespecificeerd worden: gevraagd kan worden om na te gaan met wie men zich identificeert of juist iemand te kiezen met wie men niet zo snel zou identificeren. De opdracht kan gegeven worden hoe het in het getoonde fragment het thema aan de orde komt. Daarbij kan gelet worden op de technische kanten: cameraperspectief, personages, kleur, symboliek, muziek, verhaallijn, enz. Aan de hand van deze aspecten kan met elkaar besproken worden wat deze film wil communiceren. De kijker kan gevraagd worden om een het getoonde fragment te linken aan de Bijbel of de geloofsleer. Daarvoor hoeft niet expliciet iets uit de Bijbel of de geloofsleer aan de orde komen of via een impliciete verwijzing te gebeuren. Ook als de film geen expliciete of impliciete verwijzing heeft kan over de verbinding tussen de film en de Bijbel of geloofsleer worden nagedacht. Degene die de film toont kan op een karakteristiek punt in het verhaal de film stoppen en de kijkers vragen om na te denken over het vervolg. Dat kan via een groepsgesprek of door middel van een individuele creatieve schrijfopdracht. Andere creatieve verwerkingen zijn een gesprek aangaan met een van de personages of een monoloog bedenken die door een van de personages gezegd of gedacht kan worden. Een verwerking kan zijn om een recensie te schrijven of een recensie van een ander te bespreken. De kijkers kunnen na de bespreking van de film worden uitgedaagd om uit te werken, wat hoe hun film eruit zou zien als zij gevraagd worden voor een film over hetzelfde thema: welk verhaal, welke personages, welke symboliek, welke perspectieven, welke boodschap, wat voor muziek? 

12. Besluit
In dit artikel heb ik laten zien hoe film als medium kan worden ingezet binnen de kerkelijke gemeente. Verdere doordenking vraagt naar mijn idee de verschillende manieren waarop een film wordt bekeken en gewaardeerd. Het is naar mijn idee zinvol om na te gaan of een verschillende kijkervaring ook te maken kan hebben met een verschil in sociaal milieu. In de missionaire doordenking wordt tegenwoordig gekeken welk effect het behoren tot een bepaald sociaal milieu heeft op de binding met de kerk en aandacht voor godsdienstige thema’s. Onderzoeken hebben laten zien dat bij de verschillende milieus verschillende opvattingen bestaan over wat het ware leven is, over wat het leven zin geeft, over wie God is, over wat de waarde van de kerk, de eredienst, de doop, enz is. Gevoeligheid voor de sociale milieus kan helpen om films en thema’s te kiezen die op de doelgroep zijn afgestemd.

Gepubliceerd in Theologia Reformata jaargang 60, nr. 4. December 2017.  (met voetnoten en literatuurverwijzing)

Silence (internetlinks)

Silence
Vorig jaar ging de film Silence in première, een film over het gelijknamige boek van de Japanse auteur Shusaku Endo.

Deze film gaf veel stof tot discussie en analyse. Hierbij enkele internetlinks:

Interviews met Martin Scorcese
* Diederik van Hoogstraten (NRC): https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/07/silence-maken-was-een-pelgrimage-6572819-a1545004
*Nick Pinkterton (Film Comment): http://www.filmcomment.com/article/martin-scorsese-silence-interview/
* Hollywood Reporter: http://www.hollywoodreporter.com/features/martin-scorsese-interview-death-drug-addict-silence-953300
* James Martin S.J. (America. The Jesuite Magazine) http://www.americamagazine.org/faith/2016/12/10/full-transcript-martin-scorsese-discusses-faith-and-his-film-silence
* Interview met James Martin S.J. (Crux) https://cruxnow.com/interviews/2016/12/07/father-james-martin-on-movie-silence/

Recensies film
* Peter Debruge, Variety: http://variety.com/2016/film/reviews/silence-review-martin-scorsese-1201935391/
Thomas S. Hibbs, National Review: http://www.nationalreview.com/article/445194/silence-movie-martin-scorsese-shusaku-endo-novel-christianity-japan-statism-review
* Kyle Smyth, NY Post (negatief): http://nypost.com/2017/01/10/martin-scorseses-silence-is-in-big-trouble-before-it-even-opens/

* Jen Yamato, The Daily Beast:
http://www.thedailybeast.com/articles/2016/12/18/silence-scorsese-s-flawed-frustrating-white-savior-tries-to-save-japan-from-itself.html
* Christian Post: http://www.christianpost.com/news/silence-a-challenging-story-of-christian-persecution-in-old-japan-173063/
* Christianity Today: http://www.christianitytoday.com/ct/2016/december-web-only/silence-whispers-loudly-of-christs-love.html
* IndieWire: http://www.indiewire.com/2016/12/silence-review-martin-scorsese-andrew-garfield-1201753851/
* Gregory Wolfe: https://imagejournal.org/2017/01/06/listening-to-silence/
* http://www.americamagazine.org/arts-culture/2017/01/10/andrew-garfield-played-jesuit-silence-he-didnt-expect-fall-love-jesus?utm_content=buffer44ea7&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer
* Atlantic: https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2016/12/martin-scorsese-silence-theology-art-jesuits/510827/
* Telegraph: http://www.telegraph.co.uk/films/0/silence-review-scorseses-brutal-spiritual-epic-will-scald-succor/?WT.mc_id=tmg_share_tw
* James Martin S.J. (American Magazine): http://www.americamagazine.org/arts-culture/2017/01/18/fr-james-martin-answers-5-common-questions-about-silence
* Ron Kubsch, http://theoblog.de/silence/29598/
* Theologenblog: Film “Silence” door theologische bril (Koert van Bekkum, Arnold Huijgen, Hans Burger), http://www.rd.nl/opinie/theologenblog-film-silence-door-theologische-bril-1.1378913 


Recensies boek
* https://www.visdief.nl/recensie-stilte-shusaku-endo/
* http://over-boeken.blogspot.nl/2013/09/stilte-shusaku-endo.html
* Dale M. Coulter (FirstThings): https://www.firstthings.com/blogs/firstthoughts/2017/01/shsaku-ends-silence-and-faithfulness
* Roy Peachy  (First Things) https://www.firstthings.com/web-exclusives/2016/12/the-troubling-legacy-of-shsaku-ends-silence

Frozen – 2

Frozen -2

Na het lied van de ijswerkers volgt een cruciale scène uit de kindertijd. Anna maakt in de nacht haar zus Elsa wakker om met haar te spelen. Elsa wil eerst niet, want zij wil verder slapen. Maar als Anna haar vraagt om sneeuw te maken, gaat ze over stag.
Elsa heeft namelijk een kracht in zich waarmee ze sneeuw kan maken. Elsa verandert de grote hal in het kasteel in een sneeuwlandschap.

Bevroren
Het gaat echter mis als Anna te snel gaat en Elsa haar niet bij kan houden. Dan raakt Elsa Anna met haar toverkracht en Anna raakt bevroren. Anna kan alleen ontdooid worden door de trollenkoning. De trollenkoning weet haar bevroren hoofd te ontdooien en wist alle herinneringen aan de magische kracht van Elsa.

Verandering
Door deze gebeurtenis verandert Elsa heel sterk. Het is haar eerste verandering in de film. Elsa wordt angstig en juist als zij angstig is verandert alles wat zij aanraakt in ijs. Om haar te beschermen sluiten haar ouders de poorten van het land. Elsa isoleert zich op haar kamer en wil niet meer met Anna in contact komen. Ook niet als zij Elsa steeds vraagt om een sneeuwpop te maken.

Dat isolement verandert niet als de ouders van Elsa en Anna in een schipbreuk omkomen. Elsa blijft in haar isolement op haar kamer.

Olaf, Kristoff en Sven
In deze episode komen ook personages voor die verderop in de film een rol spelen. Tijdens het spelen met het sneeuw in de hal creëert Elsa de sneeuwpop Olaf. Kristoff, de zoon van het ijswerkersvolk, en zijn rendier Sven zien op de terugtocht van hun werk de ontmoeting van de koning met de trollenkoning en zien hoe hij Anna weer ontdooit.

Ingrijpende gebeurtenis
Deze scène laat zien dat een enkele gebeurtenis grote gevolgen heeft voor de rest van het leven. Het maken van een ijswereld was een spel en deze kracht werd vooral spelenderwijs gebruikt. Totdat er tijdens dat spel iets ingrijpends gebeurt en het leven nooit meer hetzelfde is. In het leven is er nu een last dat voor altijd meegedragen moet worden.

Frozen – 1

Frozen – 1

De film Frozen is een knappe, grappige en ontroerende Disney-film. Een mooi verhaal dat mooi is gefilmd. Een film ook met veel thema’s en diepe onderlagen. Een predikant, een (godsdienst)docent of een jeugdleider die de kunst van film bespreken beheerst vindt in deze film talloze aanknopingspunten voor een gesprek over het christelijk geloof.


Het begint al in de proloog. In de eerste minuten van de film is een groep mannen bezig in het hoge noorden om ijs te hakken. Als dat ijs in stukken gehakt is, nemen ze dat mee naar het zuiden, waar zij het ijs kunnen verkopen. Tijdens hun werk zingen deze mannen een lied over het ijs, haast een loflied. Het ijs is een pure, sterke kracht, sterker dan 100 man. Toch zijn ze voor dit ijs niet bang. Waar je bang voor moet zijn, is een hart dat bevroren is. Zo’n hart moet je uit de weg gaan (Nederlandse versie) of breken (Engelse versie).

Sven en Kristoff
In dit voorstukje zie je twee belangrijke personages uit de film: Kristoff en zijn onafscheidelijke rendier Sven. Ze zijn nog klein en proberen mee te doen met de sterke mannen die het werk van ijs hakken verrichten.
Op deze manier krijg je al een indruk van Kristoff en Sven. Kristoff komt uit een geslacht van pure, hardwerkende mannen, die strijd leveren met het ijs, voor het ijs niet bang zijn maar wel de krachten van het ijs onderkennen en daar met respect mee omgaan. Dan moet het hart van Kristoff ook puur en onbevroren zijn.

IJs
De proloog speelt zich af in een ijzig koud gebied. In het Engelse origineel wordt duidelijker dan in de Nederlandse versie dat ijs verschillende krachten in zich heeft:

Born of cold and winter air
and mountain rain combining
This icy force both foul and fair
has a frozen hearth worth mining.

So cut through the heart
Strike for love and strike for fear
See the beauty, sharp and sheer
Split the ice apart
and break the frozen heart

Hyup! Ho! Watch your step! Let it go!
Beautiful! Powerful! Dangerous! Cold!
Ice has a magic
can’t be controlled
Stronger than one, stronger than ten,
stronger than hunderd men

In de film zal het land Arendelle veranderen in een bevroren wereld, doordat net gekroonde koningin door angst haar land laat bevriezen. Nadat zij dat doet, vlucht zij uit haar kasteel weg en begint haar eigen sneeuwwereld. Dit lied van de ijswerkers preludeert op hét lied van Elsa (Let it Go!)

Een bevroren hart
Enkele achterblijvers suggereren dat de koningin kwaadwillend is. Zij weten de achtergebleven onderdanen dat ook te laten geloven. Moeilijk is dat ook niet, want het is toch zichtbaar dat er met de koningin iets is? Maar het is hun eigen hart dat bevroren is: het hart van prins Hans van de Zuidereilanden bijvoorbeeld. Hij doet alsof hij heel innemend is en krijgt al op de eerste dag het jongere zusje Anna zo ver om met hem te trouwen. Hij is niet op liefde uit, maar op de macht over het koninkrijk Arendelle. Zijn hart kent geen liefde en is keihard bevroren, een kwaadwillend hart.

De thematiek van het bevroren hart komt terug in de film. De trollenkoning moet Anna ontdooien als zij per ongeluk door haar zus is bevroren. Hij zegt: ‘Een bevroren hoofd is makkelijker te ontdooien dan een bevroren hart.’

Aanknopingspunt
Dit korte fragment is een mooi gesprek over het menselijk hart.
– Wat is een bevroren hart?
– Wat zijn daar de gevolgen van?
– Waarom zou je een hart dat bevroren is moeten mijden?
– Kan een bevroren hart ook weer ontdooien?
Een Bijbelgedeelte om hier aan te koppelen is Markus 7 (over het hart als oorsprong van het kwade).