In de eredienst gevormd voor de samenleving

In de eredienst gevormd voor de samenleving
Recensie van James K.A. Smith – Awaiting the King (2017)

Wat is de plek van christenen in de samenleving? Dat is een vraag die christenen al vanaf de 19e eeuw bezig houdt, toen niet meer het christendom, maar het liberalisme de bepalende factor in de maatschappij werd en de bestuursvorm democratie werd. De vraag werd nog acuter in de afgelopen decennia door de opkomende secularisatie en de toenemende marginalisering van de kerk.

Moet je je als christen afzijdig houden? Moet je je plek bevechten om de maatschappij om de negatieve gevolgen van de seculiere maatschappij tegen te gaan? Moet je daarvoor de politiek gebruiken? Moet je als christen juist positief in deze maatschappij staan? Voor veel christenen is het een zoektocht.
51Jr8BZaqRL._SX331_BO1,204,203,200_

Neocalvinisme
In het werk van de van oorsprong Canadese filosoof James K.A. Smith is die zoektocht te zien. Hij groeide op in een piëtistische gemeenschap, die meer afzijdig stond van de maatschappij. Tijdens het studeren ontdekte hij dat de neocalvinistische traditie, waarin hij opgegroeid was, met Kuyper en Bavinck juist een maatschappelijke betrokkenheid van christenen wilde stimuleren.

hauerwas-stanley-2
Stanley Hauerwas

Hauerwas
Nadat hij kennis maakte met de kritische visie van Stanley Hauerwas ontdekte hij dat zijn neocalvinistische traditie wel heel optimistisch en naïef was in hun houding naar de cultuur toe. Hauerwas is van mening dat de kerk een contrastsamenleving moet vormen vanuit het evangelie. De gelovige leeft wel in deze wereld, maar kan niet volop meedoen, omdat veel facetten in de maatschappij, en zeker in de politiek, botsen met de normen van het evangelie. In een tijd waarin veel evangelicale christenen zich in de VS verbonden aan de conservatieve stroming binnen de Republikeinse partij werd Hauerwas als kritische stem belangrijker.

Smith wilde een boek schrijven waarin hij wilde aangeven hoe zijn eigen neocalvinstische traditie, die optimistisch is over de rol van christenen in de samenleving, gecorrigeerd diende te worden vanuit de gedachten van Hauerwas. Hauerwas heeft er geen bezwaar tegen als christenen in de samenleving actief zijn. Hij wil vooral de kerk a-politiek houden. Wanneer de kerk in aanraking komt met politiek komt er een conflict met de normen van het evangelie.

Toch kon Smith het bij Hauerwas niet helemaal vinden. Smith vond dat Hauerwas, ondanks dat hij pleit voor gelovigen die een contrastsamenleving vormen, geen werkbare visie op de kerk in deze samenleving heeft.

maxresdefault (1)
Oliver O’Donovan

O’Donovan
Bovendien leerde door de Britse theoloog Oliver O’Donovan kennen. O’Donovan is, op basis van zijn studie van Augustinus, veel positiever over de huidige samenleving. Op allerlei manieren wordt onze moderne samenleving nog gestempeld door het christendom. Al willen velen dat niet meer zien, de christelijke wortels blijven onmiskenbaar.

2003spring_augustine_a_giant_out_of_his_time_1280x720
Augustinus
Door O’Donovan leert Smith Augustinus waarderen. Augustinus helpt Smith bij een visie die christenen niet stimuleert om zich terug te trekken van de samenleving en de politiek en zich alleen op de kerk te richten en de samenleving en de politiek alleen aan niet-christenen over te laten. Augustinus beschrijft in zijn boek De stad van God twee steden: een aardse en een hemelse stad. In de visie van Augustinus gaat het om twee samenlevingen, die tegenovergesteld van elkaar zijn en botsen. Het luistert wel nauw hoe deze visie van Augustinus wordt weergegeven.

Nogal eens wordt de visie van Augustinus zo weergegeven dat de stad van God niet van deze wereld is en dat christenen zich daarom niet met de maatschappij en zeker niet met de politiek moeten inlaten. Dat is echter niet wat Augustinus beoogde, volgens Smith. Het gaat om twee botsende visies over hoe een samenleving moet worden ingericht, over wat van burgers verwacht mag worden en wat toekomstige burgers in hun onderwijs en vorming moeten meekrijgen. Deze twee visies concurreren, omdat ze allebei een andere godsdienstige achtergrond hebben, die doorwerkt in de normen voor burgers en de normen voor onderwijs en vorming.

Liberale democratie
Ook al is onze liberale democratie seculier geworden, ze heeft wel een visie op wat van burgers verwacht mag worden en wat voor burgers nodig is. Net als het christendom heeft de liberale democratie daar rituelen voor om burgers te beïnvloeden met die visie en die normen. Daardoor zijn in zekere zin liberale democratie en christendom als concurrenten, omdat de liberale democratie de liberale normen en waarden wil meegeven. Die liberale normen en waarden komen niet altijd overeen met christelijke normen en waarden. De liberale democratie heeft daarom steeds moeite om het onderwijs en de vorming door de christelijke traditie.

Het christendom, en zeker de neocalvinistische traditie, is volgens Smith meer dan de liberale democratie in staat om ruimte te bieden aan andersdenkenden. Het neocalvinisme is ook opgekomen als een beweging die binnen de eenvormigheid van de liberale democratie de eigen stem te laten klinken.

Kritiekloos
Het zwakke punt van het neocalvinisme was, volgens hem, dat men tevreden was als men een plek aan tafel had gekregen. Had men eenmaal een plek aan tafel gekregen, dan liet men het specifieke christelijke geluid achterwege, omdat men teveel onder de indruk was van de seculiere wereld en accepteerde men die kritiekloos. Begonnen als een beweging om het specifiek christelijke geluid te laten horen, eindigde het als een beweging die Christus onbedoeld buiten de politiek hield.

Eigen geluid
Volgens Smith doet de overheid er in een liberale democratie er goed aan om verschillende godsdiensten en levensbeschouwingen de ruimte geven dat eigen geluid te laten horen. Juist ten dienste van de democratie en de samenleving. Godsdienstige stromingen zijn beter dan het liberalisme in staat om de diversiteit van de multiculturele samenleving recht te doen en zijn beter in staat om tolerantie te waarborgen dan het liberalisme, is de mening van Smith.

De rol van de kerk
De rol van de kerk is om de christenen te vormen voor hun taak in de samenleving. Dat gebeurt onder andere in de eredienst. Die vorming is wel kritisch, omdat in de eredienst de christen belijdt dat Christus Koning is. De christen kijkt uit naar de wederkomst van die Koning. Zolang die Koning nog niet gearriveerd is, is elke samenleving voorlopig en geen enkele regeringsvorm of politiek perfect. Vanuit die relativering van het politieke kan de christen een constructieve bijdrage leveren aan samenleving en politiek.

Correctie van het neocalvinisme
Dat de taak van de kerk is om christenen te vormen ziet Smith als zijn eigen correctie op het neocalvinisme. In de strijd voor de eigen plek in de samenleving vergaten neocalvinisten dat het wezenlijk is hoe de christenen zich in de samenleving gedragen. De kerk is er om christenen te vormen als christenen, met christelijke deugden. Om zo als christen gevormd de plek in te nemen.

James K.A. Smith – Awaiting the King. Reforming Public Theology. Cultural Liturgies 3 (Grand Rapids, Michigan: Baker Academic, 2017).

Richard Mouw houdt de evangelicale beweging in de VS een spiegel voor

Richard Mouw houdt de evangelicale beweging in de VS een spiegel voor

De evangicale wereld in de VS is in crisis. Jongeren, maar ook ouderen, nemen afscheid van deze beweging. Zij kunnen de zeer conservatieve normen en waarden niet meer onderschrijven. Ze breken stuk op het gebrek aan bereidheid om andersdenkenden serieus te nemen. Ook de steun van veel evangelicals voor president Trump is reden om de evangicale beweging vaarwel te zeggen.

De toonaangevende evangelical Richard J. Mouw (*1940) ziet zich, nu vrienden en oud-studenten van hem afscheid nemen van de evangelicale beweging voor de vraag of hij zichzelf nog wel als evangical kan zien. In zijn boek Restless Faith geeft hij aan, dat hij geen afscheid kan nemen, omdat hij met hart en ziel verbonden is aan waar de evangelicale beweging voor stond.
d5df152e20908e75d0017d93f2a154f3_XL
Bovendien heeft hij decennialang studenten opgeleid in de evangelicale wereld- en levensbeschouwing. Wanneer hij afscheid neemt van deze beweging laat hij hen zonder oriëntatie achter. Mouw is er niet gerust op dat evangelicalen trouw blijven aan hun oorspronkelijke uitgangspunten. Zijn boek is niet alleen een verdediging waarom hij zichzelf nog als evangelical ziet, maar ook een herinnering aan wat een evangelical zou moeten zijn.

Bebbingtons kenmerken
Om aan te geven waar een evangelical voor staat, sluit Mouw zich aan bij de historicus David Bebbington, die onderzoek deed naar de evangelicale beweging. Bebbington constateerde 4 bijzonderheden, die kenmerkend zijn voor deze beweging: (1) het geloof in noodzaak van bekering, (2) geloof in het gezag van de Bijbel, (3) een theologie die de kern ziet in Christus die aan het kruis stierf, (4) een actief geloof, dat niet beperkt is tot de zondagse eredienst, maar dagelijkse discipelschap.
68101

Nu zullen christenen uit andere stromingen deze uitgangspunten kunnen onderschrijven. Het kenmerkende van de evangelical is dat hij hier de nadruk op legt. Het is volgens Mouw niet voldoende is om jezelf te beschrijven als ‘gewoon christen’. Elke christen uit een bepaalde stroming heeft kenmerken, die afwijkend zijn ten opzichte van andere stromingen.

Mormonen
Nu voldoet Mouw niet aan het standaardbeeld van de evangelical. Al vroeg in zijn studie ontwikkelt hij een openheid voor andere christelijke stromingen. Hij raakt tijdens zijn studie bevriend met rooms-katholieke en oosters-orthodoxe leeftijdsgenoten. Hij ontdekt dat wat zijn hoogleraren hem vertellen over deze andere stromingen niet kloppen. Daardoor raakt hij overtuigd van de noodzaak om niet over anderen te praten, maar met anderen. Hij veroorzaakt opschudding door bij een toespraak voor Mormomen in Salt Lake City vergeving te vragen voor hoe evangelicalen met Mormonen zijn omgegaan. Als hij ergens gevraagd wordt om een lezing te geven over de dialoog met Mormonen staat hij erop dat er ook Mormonen uitgenodigd worden om met hen de dialoog aan te gaan. Hij geeft ook voorbeelden hoe je als evangelical met moslims in dialoog kunt gaan.

Burgerrechtenbeweging
In de jaren-’60 raakt hij door zijn verzet tegen de Viëtnamoorlog en geïnspireerd door Martin Luther King betrokken bij de burgerrechtenbeweging. Tot dan toe is de evangelicale beweging a-politiek en niet betrokken op de maatschappij. Hij verkeert in progressievere kringen, maar kan zich door een andere geloofsbeleving niet aansluiten. Samen met anderen werken ze aan maatschappelijk engagement onder evangelicalen. Samen met anderen komen ze in 1973 in Chicago bij elkaar en publiceren The Chicago Declaration of Evangelical Social Concerns.

Neocalvinistische traditie
Mouw, die opgroeit binnen de Dutch Reformed traditie ontdekt dat zijn eigen neocalvinistische traditie van Calvijn, A.  Kuyper en H. Bavinck volop nadenkt over de maatschappelijke betrokkenheid van christenen.
Mouw is geen relativist. Hij waardeert het robuuste van het evangelicale geloof, zodat bijvoorbeeld duidelijk is over zonde en genade. (Restless in de titel staat niet voor rusteloos, maar voor robuust, geworteld op een fundament.) Hij is wel leergierig en ziet overal om zich heen uitdaging om als evangelicaal theoloog over na te denken. Zijn calvinistische achtergrond geeft hem in zijn ogen een ontspannen houding naar andersdenkenden: hij kan hen het geloof niet geven en de (neo)calvinisten hebben via de gedachte van de algemene genade oog voor Gods werk onder andersgelovigen.

Geen afgeronde theologie
Hij wil niemand bij voorbaat uitsluiten of afschrijven. Wanneer Rob Bell de evangelicale wereld in beroering brengt door afscheid te nemen van de hel, geeft Mouw aan dat Bell belangrijke vragen stelt. Hij houdt niet van een afgeronde theologie. Zijn eigen theologie heeft iets rommeligs, een openheid voor het mysterie, dat God vaak via verrassende wegen werkt. In de loop van jaren heeft hij geleerd dat de boodschap met oog voor de context waarin mensen leven gebracht moet worden. In dat kader kan hij verrassend positief zijn over de tv-predikant Robert Schuller, die aansluiting wist te vinden vanuit het christelijk geloof met de populaire therapeutische cultuur, die in de jaren-’70 ontstond. Mouw heeft geleerd om door te vragen naar de diepste verlangens van mensen en daar vanuit het christelijk geloof bij aan te sluiten.
download (6)
Geen profetische kritiek
Hoewel Mouw kritisch is op de recente ontwikkelingen binnen de evangelicale beweging, voelt hij niets voor profetische kritiek. Hij vindt dat te vrijblijvend. Liever besteedt hij tijd aan goed onderwijs om studenten een robuuste levensbeschouwing en toch een open, betrokken en nieuwsgierige houding naar andersdenkenden, een houding om kritisch op de eigen ontwikkeling te kunnen reflecteren en met die kritische reflectie een onbevangen houding naar de eigen uitgangspunten en die van anderen te ontwikkelen. Alleen op die manier kan de evangelicale beweging bestand zijn tegen hen, die de beweging willen kapen voor hun conservatieve of politieke belangen. Dan hoeft er ook geen afscheid genomen te worden van de evangelicale beweging, maar kan juist het waardevolle van deze beweging ingezet worden in kerk en maatschappij.

N.a.v. Richard. J. Mouw, Restless Faith. Holding Evangelical Beliefs in a World of Contested Labels (Grand Rapids, Michigan: Brazos Press, 2019).

Gepubliceerd in het Friesch Dagblad op 22 mei 2019

De hervormde traditie duikt steeds meer op in het debat over de multiculturele samenleving.

De hervormde traditie duikt steeds meer op in het debat over de multiculturele samenleving.

Tijdens een bijeenkomst waar ik was,  sprak voor iemand mij geheel onverwacht zijn steun uit voor de PVV. Met als argument: Als je als land en als kerk geen stelling neemt tegen de islam, hoef je niet meer na te denken over orthodox-zijn in deze tijd, omdat je doordat de islam over enige tijd ons land overgenomen heeft een orthodox-christelijk geloof niet meer mogelijk is. Op dat moment besefte ik: dit is een punt waarop ik de hervormde traditie niet begrijp, omdat ik een christelijk-gereformeerde achtergrond heb. Nu ik al een aantal jaar meedraai binnen de hervormde stroom van de Protestantse Kerk in Nederland, zie ik dat deze hervormde traditie steeds weer opduikt in het debat over de multiculturele samenleving en het migratievraagstuk. Grofweg gezegd gaat het hier om een clash tussen de oude christelijk-historische lijn en de anti-revolutionaire lijn.

Binnen de hervormde, christelijk-historische stroom ligt de nadruk op de eenheid van de gehele samenleving. Verschillen mogen niet leiden tot een breuk: je hoort bij elkaar en als christen zonder je je niet af van de samenleving door aparte organisaties op te richten. Als kerk ben je dienstbaar aan de hele samenleving. In deze hervormde traditie is er ook veel oog voor traditie: je komt ergens vandaan. Deze traditie is niet toevallig ontstaan, maar laat een band zien van God met ons land. Nederland is een christelijk land en de overheid is er om de christelijke identiteit te beschermen. Niet voor niets is er in deze traditie veel nagedacht over theocratie. Binnen deze traditie is er moeite is met de multiculturele samenleving, omdat de komst van niet-christelijke migranten de christelijke identiteit van Nederland ondergraaft.

De anti-revolutionaire stroming, begonnen in de 19e eeuw met voormannen als Guillaume Groen van Prinsterer en Abraham Kuyper, verzette zich tegen de eenheid in de samenleving, die gestalte kreeg volgens verlichte idealen, die in godsdienstig opzicht neutraal zouden zijn. De anti-revolutionairen stelden dat geen enkele levensbeschouwing neutraal is, maar altijd uit een bepaalde vorm van geloof voortkomt. De overheid is niet bevoegd om uit te spreken welke geloofsovertuiging de juiste is. De overheid kan slechts faciliteren.  Deze stroming is altijd een minderheid geweest, die de eigen plek heeft moeten bevechten binnen de kerk en de politiek. Omdat het geloof op alle terreinen zeggenschap heeft, wordt dit politiek uitgewerkt in een christelijke partij, die voortkomt uit de gereformeerde levensbeschouwing.
Daarom kan iemand uit de anti-revolutionaire traditie zich er zich druk over maken als  partijen als de PVV of FvD, zich opwerpen als beschermers van de christelijke traditie. Er mogen dan overeenkomsten zijn in concrete beleidskeuzes, deze partijen komen uit een andere levensbeschouwing. Binnen de christelijk-historische traditie is het niet vreemd om de keuze voor een partij als PVV of FvD te combineren met actieve kerkgang, zoals in het verleden ook nogal wat hervormden van de VVD waren. Men heeft daar altijd beseft dat het christendom ook buiten de kerk werd gewaardeerd door cultuurchristenen.

Als anti-revolutionairen iets willen bereiken kan er ook gekozen worden voor bondgenoten die niet voor de hand liggen. In de afgelopen decennia is er gekeken hoe moslims bondgenoten kunnen zijn. Wie zelf ruimte nodig heeft voor de eigen geloofsovertuiging, omdat geloof niet alleen maar een gedachte is maar het hele leven bepaalt, weet dat iemand van een ander geloof dat ook nodig heeft.

Juist het verschil in visie op de identiteit van Nederland en op de rol van de overheid zorgt voor een scherp debat. Het maakt voor het denken over de multiculturele samenleving uit of Nederland een christelijk land is of dat Nederland een land met een diversiteit aan geloofsbelevingen. Wie uit de (neo)calvinistische levensbeschouwing komt, zal eerder de multiculturele samenleving als feit accepteren, omdat hij zichzelf al een levensbeschouwelijke minderheid wist voor de komst van de multiculturele samenleving. Wie uit de hervormde traditie komt, zal daar meer moeite mee hebben, omdat deze multiculturele samenleving het moeilijker maakt om Nederland als christelijk land te beschouwen.
De veranderde samenleving legt vragen op tafel voor beide tradities. Welke uitdagingen geeft God door middel van de multiculturele samenleving aan kerken en christenen en hun positie in de samenleving? Is het mogelijk om een land een christelijke identiteit en geschiedenis te geven? Hoeveel eenheid is er nodig voor een samenleving en wanneer wordt eenheid een ideologie? Hoe neem je als (christelijke) minderheid verantwoordelijkheid voor de samenleving als geheel? Welke ruimte kunnen we bieden aan niet-christelijke gemeenschappen en wat is de rol van de overheid daarin? Welke verantwoordelijkheid hebben we voor degenen die deze veranderingen niet mee kunnen maken?

Gepubliceerd in het Nederlands Dagblad van 21 september 2018

Pleidooi om het publieke debat te voeren op basis van argumenten en niet op basis van morele appèls en gevoelsargumenten

Pleidooi om het publieke debat te voeren op basis van argumenten en niet op basis van morele appèls en gevoelsargumenten

De theoloog Ulrich Körtner maakt zich zorgen over het publieke debat. Politici, journalisten en burgers gebruiken gebruiken steeds vaker gevoelsargumenten en morele appèls als feiten.

download (1).jpg

Fake news & MSM
Na een onderzoek waarin vastgesteld werd dat 98% van de migranten zich aan de wet houdt, was de reactie de Duitse AfD-politicus Georg Pazderski: ‘Wat iemand voelt is ook een feit.’ Als er nieuws gebracht wordt dat in de eigen straat past, wordt dat afgedaan als fake news. Er wordt gesproken over MSM: MainStreamMedia. Daarmee wordt bedoeld dat de belangrijkste media bewust positieve verhalen over Trump en negatieve verhalen over migranten bewust verzwijgen.

Niet alleen bij populistisch-rechts
Körtner ziet dat niet alleen bij populistisch-rechts gebeuren. Links laat zich als het gaat om de complexe wereld van de geglobaliseerde economie liever door Thomas Piketty of door Yanis Varoufakis voorlichten dan door serieuze economen. Hij ziet het ook gebeuren als Merkel in de vluchtelingencrisis benadrukt dat Duitsland een cultuur van verwelkomen heeft.

Ortsschild_JiSign---Fotolia_6a00d13255

Zorgen
Het morele appèl verdringt de discussie over de gevolgen van haar beleid en over wat er allemaal komt kijken bij opvang en integratie van migranten.  Körtner maakt zich zorgen, omdat het debat binnen een democratie alleen maar goed gevoerd kan worden als het op basis van rationele argumenten en controleerbare feiten wordt gevoerd.

Körtner begrijpt wel waarom er vaak gevoelsargumenten gebruikt worden. Dat heeft te maken met bezorgdheid. Bezorgdheid over de instroom van migranten uit een andere cultuur. Of juist bezorgdheid dat bij het sluiten van de grenzen Europa de eigen normen en waarden verloochent. Die bezorgdheid is niet altijd hard te maken, maar is wel een reëel gevoel. Daarom worden gevoelens als feiten gebracht.

Wees bezorgd!
Körtner neemt in deze tijd een moreel gebod waar: wees bezorgd! Wie niet bezorgt is, krijgt het verwijt de kop in het zand te steken. Dat morele gebod dat zowel door links en rechts wordt benadrukt is een roep om moreel leiderschap. Hij ziet zowel bij rechts als bij links een populisme ontstaan, dat aansluit bij die bezorgdheid en die bezorgdheid uitvergroot om politieke winst te behalen.
demo_fuer_eine_menschliche_asylpolitik_-_30_-_hans_breuer_konvoi_aus_ungarn_1
Omdat politici op die morele trom slaan, is het moeilijk om een weerwoord te bieden. Want wat moet je antwoorden als iemand zegt: ‘Er zijn teveel vluchtelingen!’ Of bij het tegenovergestelde: ‘Wie barmhartig is, kan de grenzen niet sluiten voor vluchtelingen!’

Kerken
Wat Körtner ook ziet, is dat de kerken graag inhaken op het morele leiderschap dat gevraagd wordt. Körtner is daar kritisch op. In zijn ogen negeren de kerken daarmee dat hun positie marginaal in de maatschappij geworden is. De kerk moet niet in de valkuil trappen om het door secularisatie verloren terrein via dit morele leiderschap te willen winnen.

Met de manier waarop de kerken dat morele leiderschap tonen is Körtner ook niet gelukkig. Dat is slecht voor zowel de theologie als de maatschappij.In de theologie is bij velen de God die in deze wereld ingrijpt ingewisseld voor de mensen die Gods handen zijn geworden. Gods rol is daarmee uitgespeeld en de last licht bij mensen. Voor de samenleving is het nadelig, omdat de kerken politieke kwesties versimpelen, doordat ook de kerken de moraal als basis voor beleid benadrukken.

33ab5c15ea23dff3abfffe3697f26244

Elke vorm van kritiek op het vluchtelingenbeleid van Merkel wordt afgedaan als rechts-populisme, dat in strijd is met de christelijke waarden van barmhartigheid en naastenliefde.

Twee verschillende domeinen
Wat Körtner daarin stoort, is dat de kerken daarmee hun eigen traditie uit het oog verliezen. In de Lutherse traditie wordt er namelijk een onderscheid gemaakt tussen de taak op politiek terrein en de taak op kerkelijk terrein. Dat zijn twee verschillende domeinen die niet vermengd mogen worden.

2-reiche-lehre-730x400

Niet direct in politiek beleid te vertalen
De christelijke waarde van barmhartigheid en naastenliefde is niet direct in politiek beleid te vertalen, omdat de overheid volgens de christelijke traditie ook de taak heeft om voor de eigen burgers te zorgen en voor veiligheid te zorgen. In het domein van de politiek is het nodig om de juiste balans te vinden tussen barmhartigheid en veiligheid, naastenliefde en rechtvaardigheid.

Waarschuwen voor een teveel aan moreel appèl
Het is niet de taak van de kerk om een moreel appèl op de samenleving te doen, maar juist te waarschuwen voor een teveel aan moreel appèl in de samenleving, omdat daarmee in de politieke besluitvorming de argumentatie op basis van feiten wordt ingeruild op basis van gevoelens en morele appèls. In feite is dat het einde van het democratisch debat. Want op basis van gevoelens en morele appèls is geen beleid te maken.

WB_LH_Gesetz-und-Gnade-470x260

Agressiviteit van waarden
De protestantse theologie is trouwens niet zo gelukkig met een ethiek op basis van waarden. Ethiek op basis van waarden en christelijke ethos zijn vijanden van elkaar, stelt de theoloog Eberhard Jüngel. In zijn ogen hebben waarden altijd iets agressief, de wil om anderen te overwinnen. In die agressiviteit is er voor hem een verband tussen waarden en zonde in de mens. Waarden verbinden niet, maar waarden grenzen af en sluiten uit.

Visie en praktijk
Moraal vraagt om beleid en in praktijk te brengen visie. Wie stelt een land een cultuur van verwelkomen heeft, moet ook beleid ontwikkelen hoe dat verwelkomen in praktijk gebracht wordt. Er is een beleid nodig voor opvang, voor integratie, voor het vinden van banen voor deze nieuwkomers. Er is een visie nodig op wanneer die nieuwkomers hun eigenheid mogen bewaren en wanneer ze zich moeten aanpassen aan de nieuwe samenleving. Opvang van migranten moet ook gepaard gaan met het besef dat het land van herkomst aan opleidingsniveau inboet, omdat het de hoger opgeleiden zijn die wegtrekken naar Europa.

684714

Marginaal
Körtner is voorstander van een theologie die zich uit in het publieke debat. Als het maar gebeurt vanuit het besef dat de kerk zich in de diaspora bevindt en heel marginaal geworden is en in de multireligieuze samenleving slechts een van de vele stemmen is. In het debat kunnen de kerken zich ook niet op christelijke morele appèls beroepen, omdat er slechts een minderheid is die de onderliggende visie deelt. Deze visie kan alleen in het debat ingebracht te worden als de argumenten ook voor niet-gelovigen te begrijpen zijn.

cover_koertner_vernunft

N.a.v. Ulrich H.J. Körtner, Für die Vernunft. Wider Moralisierung und Emotionalisierung in Politik und Kirche. Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt, 2017.

Pleidooi voor een nieuw elite, die contact houdt met het volk

Pleidooi voor een nieuwe elite
De visie van Ad Verbrugge op de rol van religie in de moderniteit

De Gereformeerde Bond heeft predikanten uitgenodigd op een conferentie om na te denken over “geestelijk leiderschap in deze tijd”. De eerste lezing wordt verzorgd door dr. Ad Verbrugge. In zijn visie heeft de crisis van het christendom te maken met het verdwijnen van de burger. Hij ziet de toekomst voor de kerk en de predikant in de vorming van een nieuwe elite, die contact houdt met het volk. Een synthese van aristocratie en democratie.

Verbrugge vindt de secularisatie zorgelijk. Hij verwijst naar de Bijbel als een boek vol verhalen van een volk die haar religie verloren heeft. Volgens hem duidt Nietzsches beschrijving van “de dod van God” niet alleen op een probleem voor de religie, maar voor de gehele samenleving.
In de leegte die ontstaat, kunnen andere machten hun invloed uitoefenen: de dictatuur in de jaren-’30 en -’40 en het individualisme van de jaren-’60. Bij religie is de gemeenschap in het geding. Volk en vaderland kunnen niet zonder religie.

Verlichting
Niet voor niets ontstaat in de tijd van de Reformatie een nieuwe staatsvorm. Wanneer religie zich bevrijdt, krijgen bepaalde andere groepen een nieuwe sociaal-economische rol. In plaats van de aristocratie komt de burger. De Reformatie was ook anti-feodaal. De bevrijding op religieus vlak was ook een bevrijding op sociaal-politiek vlak. In Nederland kreeg deze nieuwe vorm regenteske trekken.
De visie dat de Verlichting zich tegen de religie keerde is slechts gedeeltelijk waar. Locke schreef in een puriteinse samenleving en Kant was van oorsprong een piëtist. In de Verlichting zijn elementen uit de Reformatie geradicaliseerd,  gerationaliseeerd en ontdaan van de metafysica.  
Bijvoorbeeld de reformatorische visie van de individuele band met God. De leus “Vrijheid, gelijkheid en broederschap” kwam in feite voor binnen de protestantse geloofsgemeenschap en werd binnen de Franse Revolutie gebruikt zonder metafysische oorsprong. In plaats van de christelijke geloofsgemeenschap komt de natiestaat, gebaseerd op de volkssoevereiniteit.
Dit opkomend nationalisme werd volgens Verbrugge in Nederland door de verzuiling getemperd. In Nederland was er sprake van bemiddeld nationalisme. De verzuiling was eigenlijk ook een romantische illusie: men ging ervan uit dat het leven een eenheid was.

De jaren-’60
De jaren-’60 waren volgens Verbrugge een veret tegen de nationale burgerman. In plaats van nationalistisch werd men kosmopolitisch. Het individu werd ook op het terrein van het lichamelijke bevrijd. Dit leidde tot een paradox: de zelfverwerkelijking werd een zelfverlies. Toppunt was “de volgende morgen  niet meer weten wat je de vorige avond had gedaan”. Het centraal stellen van het individu en zijn beleving leidde tot het verdwijnen van het individu.

Kentering
In de 21e eeuw komt er een kentering. De seksuele revolutie was alleen een reactie en creëerde geen nieuwe vormen van gemeenschap. De babyboomers waren niet in staat om aan te geven wat het goede leven was.
Verbrugge ziet een kentering, die effect heeft op de rol van religie in deze maatschappij. Er is sprake van opnieuw doordenken van wat vrijheid is. Men is sceptisch ten opzichte van rationaliteit (zelfs tot het romantische toe). Het nationale komt weer in de politiek voor. Denk aan het pleidooi van Jan Marijnissen voor een Nationaal Historisch Museum.
Verbrugge is een denker die gemeenschap belangrijk vindt. Hij kan nog niet aangeven welke geloofsvormen deze verschijnselen aannemen. De burger heeft behoefte aan regenten. Hij geeft Job Cohen als voorbeeld, wiens ogenschijnlijke regenteske uitstraling als verademing werd ervaren.
Hij kan daarom niet aangeven of de burger (de sociale basis van het protestantisme) terugkeert. Volgens hem is er behoefte aan een synthese tussen democratie en aristocratie.
Daar ligt ook de betekenis voor religie. Wat hem betreft betekent dit geen terugkeer naar de vormen van vroeger. Maar die vormen moeten wel een bezieling hebben. 
De predikant kan hierin een rol spelen: juist in die synthese. Het religieuze moet zijn verantwoordelijkheid nemen ten opzichte van het collcetieve. Ook de staat is voor hem van belang. De staat is de enige macht die bestand blijkt tegen de economische orde.

M.J. Schuurman