Aansporing om trouw te blijven aan Christus

Aansporing om trouw te blijven aan Christus
Recensie van Klaus Bergers monumentale commentaar op Openbaring

Tussen Pasen en Pinksteren dit jaar had ik een prekenserie over het bijbelboek Openbaring gepland. In het kerkblad had ik deze serie aangekondigd en vermeld dat ik over gedeelten zou preken, waarover niet vaak gepreekt wordt. Ik kondig altijd in het kerkblad aan over welke gedeelten ik preek, maar nog nooit werd ik zo vaak op aangesproken door gemeenteleden als deze keer. Tijdens deze serie over Openbaring had ik meer gesprekken over de preek en het bijbelgedeelte dan anders. Blijkbaar fascineert dit bijbelboek heel wat gemeenteleden.

Een van de redenen om te preken over Openbaring was dat er in de laatste jaren goede commentaren op dit bijbelboek verschenen zijn. Een van die commentaren was geschreven door de Duitse nieuwtestamenticus Klaus Berger.

180px-KlausBerger
Klaus Berger (bron: Kathpedia)

Historisch-kritische en meditatieve exegese
Ik heb wel wat met Berger: altijd goed voor een een provocatieve stellingname, nogal eens te provocatief, maar wel op basis van grondige kennis van de tijd van de Bijbel. Berger begon als historisch-kritisch exegeet, werkte van 1970-1974 in Leiden en daarna tot 2006 in Heidelberg. Hij hield zich bezig met de vormen en de genres waarin teksten geschreven zijn en verdiepte zich met name in Joodse apocalyptische geschriften. Halverwege zijn loopbaan ontdekte hij de meditatieve exegese uit de Middeleeuwen, met name de cisterciënzer spiritualiteit. Vanaf die tijd combineerde hij in zijn werk de wetenschappelijke exegese met deze kloosterspiritualiteit.

die-apokalypse-des-johannes-kommentar-978-3-451-34779-5-49193

Vanwege deze combinatie was ik benieuwd naar zijn commentaar op Openbaring. Zijn commentaar, resultaat van 50 jaar intensief bezig zijn met dit bijbelboek en uitgegeven in 2 dikke delen, is inderdaad een combinatie. Vanuit zijn kennis van de Joodse apocalyptische geschriften weet hij steeds parallellen aan te dragen, die helpen om de opbouw en de gebruikte beelden in Openbaring te begrijpen.

266px-Johannes_op_Patmos_Jeroen_Bosch
Jheronimus Bosch – Johannes op Patmos

Joodse traditie, Paulus
Hij laat zien dat Openbaring volop in de Joodse traditie staat, maar dan wel een volop christelijk geschrift. In die tijd betekende dat echter geen tegenstelling. Berger, die zich ook altijd verdiept heeft in de verhouding tussen de verschillende stromingen binnen het Vroege Christendom en de geschriften van het Nieuwe Testament gaat uitgebreid in op de relatie tussen Openbaring en Paulus. Ze werkten immers in dezelfde tijd en in hetzelfde gebied. Volgens Berger zijn er wel verschillen, maar zijn de overeenkomsten groter. Het grootste verschil tussen hen beiden is, is dat Johannes preciezer is waar Paulus rekkelijker is.

Pastoraal
Volgens Berger is Openbaring niet een boek dat over de toekomst gaat, maar over het heden. Openbaring is een pastoraal geschrift om te gelovigen, die net tot bekering gekomen zijn, aan te sporen om trouw te blijven aan Christus. Hun geloof staat onder druk, onder andere vanwege het Romeinse imperium dat hen als een gevaar ziet, maar ook vanwege de vele verleidingen die er zijn om zich in hun levensstijl aan te passen aan de omgeving. Johannes doet die aansporing door middel van beelden over de toekomst. Die beelden over de toekomst zijn, net als de geschriften van de Profeten, bedoeld om de ogen van de gelovigen te openen voor de tijd waarin zij leven. Ze leven in een tijd waarin twee machten met elkaar strijden: God de schepper van hemel en aarde en de duivel die de macht van God op aarde heeft willen overnemen.

Diabolische triniteit
Voor de gelovige manifesteert de duivel zich in verleiding tot aanpassing en in de druk door de overheid. Johannes kan de gelovigen bemoedigen door erop te wijzen dat de duivel God alleen maar kan nabootsen. Het beest uit de afgrond en het beest uit de zee zijn slechts diabolische imitaties van God, die zijn Zoon en zijn Geest naar de aarde zond. Met die twee beesten vormt de duivel een diabolische triniteit. De troost is dat die dreiging en verleiding slechts tijdelijk is: deze wereld gaat voorbij en er komt een nieuwe wereld. Wie trouw blijft, wacht in de nieuwe wereld een beloning.
800px-B_Valladolid_93
Beatus van Liébana – De apocalyptische ruiters

Berger laat zien dat  vanwege deze aansporing om trouw te zijn en de bemoediging dat God alles in de hand heeft dit bijbelboek in de geschiedenis van de kerk altijd gelezen is als troostboek. Vooral in tijden waarin de kerk onder druk stond door vervolging of in tijden waarin de kerk corrumpeerde en een instituut van macht en rijkdom werd, werd dit boek gelezen. Voortdurend haalt Berger laat zien hoe bijvoorbeeld Mozarabische christenen, christenen die in Spanje van de 8e tot de 15e eeuw leefden onder de Moorse overheersing in hun liturgie teruggrepen op Openbaring. Denk bijvoorbeeld aan de illustraties van Beatus van Liébana.

800px-B_Facundus_191v
Beatus van Liébana – De aanbidding van het beest

Kritisch beeld van de kerk
Preken en commentaren uit de Middeleeuwen laten een kritisch beeld van de kerk zien. Deze liturgieën, preken en commentaren hielpen de gelovige om zich niet aan te passen, maar hoop te houden op een andere tijd die door God gegeven wordt. Als dat niet in de aardse geschiedenis zal zijn, dan in de hemel of na de Wederkomst. Het Duizendjarig Rijk uit Openbaring moet dan ook niet opgevat worden als iets dat nog moet komen, maar is laat een dubbel perspectief op het heden zien: aan de ene kant op aarde nog de werkelijkheid van de diabolische imitatie, aan de andere kant het geloof dat deze hele werkelijkheid in Gods hand is, omdat de boze reeds verslagen is. Hoe fel de boze zich nog uit en met welke manifestaties hij God imiteert, het einde van zijn macht is aangebroken. Door dit dubbele perspectief weet de gelovige in welke tijd hij leeft en leert hij om zijn ziel niet voor deze korte tijd aan de duivel te verkopen.

Goslar_42-X3
Replica van de Dom van Goslar

Ontmaskeren
Dit commentaar is opgedragen aan de herinnering van de Dom van Goslar, de geboorteplaats van Berger. Deze Dom uit de 11e eeuw werd in de 19e eeuw afgebroken om plaats te maken voor een kazerne. Deze kazerne stond er slechts 80 jaar. Berger ziet hierin dat gelovigen steeds in de verleiding staan om het werk van Christus te vervangen door macht die imponeert. Hoe men dat ook probeert en hoe die macht imponeert, die macht is slechts tijdelijk. Luisteren naar Openbaring helpt om die imponerende macht steeds weer te relativeren en te ontmaskeren.

N.a.v. Klaus Berger, Die Apokalypse des Johannes. 2 delen (Freiburg / Basel / Wenen: Herder Verlag, 2017).

Gepubliceerd in het Christelijk Weekblad van 21 september 2018

Commentaren Bijbelboek Openbaring

Commentaren Bijbelboek Openbaring

Bij de prekenserie over Openbaring heb ik de volgende boeken gebruikt:

(1) Dit recente commentaar van Klaus BergerDie Apokalypse des Johannes
die-apokalypse-des-johannes-kommentar-978-3-451-34779-5-49193

Het bijzondere aan dit commentaar is: (a) Bergers grondige kennis van de Joodse apocalyptiek en (b) Bergers grondige kennis van de receptiegeschiedenis. Bij elke perikoop geeft Berger ook aan op welke manier dit gedeelte door de eeuwen heen in liturgie en preken is opgenomen.  (c) Bijzonder is ook dat zijn commentaar is opgedragen aan de herinnering van de kathedraal, die in zijn geboorteplaats stond. Deze kathedraal van 800 jaar oud moest plaats maken voor een kazerne die na 80 jaar werd afgebroken. (d) Bergers combinatie van wetenschappelijke exegese en meditatieve overweging van dit bijbelboek. Berger is ook eigenzinnig in de uitleg. Soms storend, vaak prikkelend. Ondanks de hoge prijs een mooie aanwinst voor de exegese van Openbaring.

(2) Dit recente commentaar van Craig R. Koester.
revelation.jpg
Ook Koester is een kenner van de apocalyptiek. Steeds een sterke exegese, waarbij je als lezer merkt dat Koester dit bijbelboek begrijpt. Dit commentaar bevatte voor mij veel eye-openers en maakte voor mij het ook aangeschafte commentaar van Beale eigenlijk overbodig.

(3) Op de een of andere manier heb ik iets met Ben Witherington III. Daarom heb ik ook zijn commentaar op Openbaring aangeschaft.
517oj1kW+lL._SX331_BO1,204,203,200_
Zijn commentaar is beknopt en to-the-point. Prettig om mee te werken. Zijn specialiteit: aandacht voor de rethotiek en de socio-historische achtergrond van Openbaring. Steeds legt Witherington uit hoe Openbaring gelezen moet worden in de context van het Romeinse imperium.

(4) Ook het commentaar van Gregory K. Beale schafte ik aan.
682076
Vooral omdat dit commentaar werd geroemd vanwege de aandacht voor het Oude Testament in Openbaring. Een nuttig commentaar, maar zoals ik al schreef: naast het commentaar van Koester niet echt nodig.

Naast deze meer wetenschappelijke commentaren gebruikte ik nog twee meer meditatieve commentaren, die geschreven zijn met kennis van de wetenschappelijke exegese:

(5) Marva J. Dawn, hoogleraar theologie, die te maken heeft met allerlei ziekten en lichamelijke handicaps vond in Openbaring Vreugde (met hoofdletter!) in Christus beschreven.
download
Vanuit de kennis van de exegese en vanuit haar eigen ervaring schreef ze een uitleg van Openbaring: Joy in Our Weakness, waarin de nadruk ligt op de volharding en de trouw aan Christus in een wereld vol verleidingen. Net als al haar andere boeken zeer de moeite waard!

(6) Ook Eugene H. Peterson schreef een boek over Openbaring. Het enige boek dat in het Nederlands (alleen tweedehands) verkrijgbaar is: Laatste woorden. Net als het boek van Dawn geschreven met het oog op de gemeente. Voor Peterson is Johannes, de schrijver van het bijbelboek Openbaring allereerst pastor.
989104.jpg

Naast deze boeken heb ik nog twee boeken thuis liggen die ik incidenteel gebruikte:
(7) K. Schilder, Openbaring en het sociale leven
(8) K.H. Miskotte, Hoofdsom der historie

Klaus Berger – Das Vater unser

Klaus Berger – Das Vater unser. Mit Herz und Verstand beten (2014)

COVER 33458-0 BERGER Vaterunser

Klaus Berger is een fascinerende exegeet: scherpzinnig én scherp én toch ook weer vroom. Niet elke zin of uitspraak van hem neem ik voor mijn rekening. Maar vaak zijn de exegeses van hem zeer de moeite waard en verdiepend. Steeds meer en meer verweeft hij zijn achtergrond als nieuwtestamenticus met zijn betrokkenheid op het kloosterschap. Een goede mix om over het Onze Vader te schrijven. Niet voor niets staat het hart voorop, maar niet voor niets volgt het verstand daarna ook.

Uitgegeven bij Herder Verlag.

Leseprobe: http://www2.herder.de/medien/leseprobe/978-3-451-33458-0/blaetterkatalog/index.html

Klaus Berger – Commentaar op het Nieuwe Testament

Klaus  Berger - Kommentar zum Neuen Testament

Ik lees graag iets van Klaus Berger. Hij is een dwarse, eigenzinnige en vrome exegeet. Binnen zijn vakgebied, waarin hij bezig is met de uitleg van het Nieuwe Testament, heeft hij veel geschreven stijlen en genres van bijbelgedeelten. Hij is op de hoogte van de Grieks-Romeinse en Joodse Umwelt van het Nieuwe Testament. Daarnaast wil hij bewust staan in de spirituele traditie van het monastieke leven. Deze combinatie van wetenschap en vroomheid, gecombineerd met zijn eigenzinnigheid, levert mij veel op. Onlangs publiceerde hij een commentaar op het gehele Nieuwe Testament. Dat commentaar heb ik aangeschaft en het voldoet aan alle verwachtingen. Een aanrader!

Zie voor de link met Leseprobe: http://www.randomhouse.de/Buch/Kommentar-zum-Neuen-Testament/Klaus-Berger/e382051.rhd?coverMode=N

Jezus als exorcist (Samenvatting van Klaus Berger, Jesus (2004) p. 247-267

Jezus als exorcist

Er is een tijd geweest waarin men niet zoveel met het exorcisme van Jezus kon. In de tijd van Bultmann kon men er niet zoveel mee. De duiveluitdrijvingen waren onderdeel van het wereldbeeld van die tijd. De laatste decennia is men tot de conclusie gekomen, dat het exorcistische optreden van Jezus wel degelijk een historische basis heeft.

In het boek van Gerd Theißen & Annette Merz, Der historische Jesus wordt dit uitdrijven van demonen niet meer ontmythologiseerd. Theißen & Merz plaatsen de exorcismen van Jezus wel dicht in de buurt van het therapeutisch optreden, maar willen toch het onderscheid vasthouden.
Nog veel sterker benadrukt Klaus Berger het belang van Jezus’ optreden als exorcist. “Ik ben van mening dat de wereld van exorcismen een heel noodzakelijke verrijking is” (Jesus, p. 248). Een mens is immers ingebed in relaties en machten. Het exorcistische optreden is een rode draad door de evangeliën.
Voordat hij over exorcismen gaat spreken, wijst hij op enkele dingen:
* De duivel en demonen zijn niet alleen machten, maar ook personen. Zij zijn echter niet zo volledig persoon als God dat is.
* Het spreken over de duivel en het bidden om bevrijding mag er niet toe leiden, dat mensen belast worden. Maar ook theologische correctheid helpt niet verder.
* De bijbel en de christelijke traditie geven aan dat niemand verontschuldigd kan worden voor het bezeten-zijn.
* Bezeten-zijn dient scherp van psychopathologische verschijnselen onderscheiden worden. Psychotherapie en theologie hebben niet met hetzelfde onderwerp te maken!
* Wie over de duivel spreekt, spreekt over de boze in al zijn onvoorstelbaarheid. De duivel valt echter niet samen met wat wij als negatief ervaren. Wie over de duivel spreekt heeft het over blinde vernietiging, over haat tegen God en mensen.

Bevrijding
Het Nieuwe Testament spreekt alleen over demonen. Niet alleen omdat deze machten mensen beheersen met negatieve gevolgen, maar vooral ook omdat deze machten door Jezus overwonnen zijn.
Wanneer het spreken over demonen psychologisch wordt weggeredeneerd, gaat het bevrijdende effect verloren. Van demonen kan men bevrijd worden. Het is mogelijk om losgemaakt, om gereinigd, om bevrijd te worden.
De bevrijding is individueel. In het Nieuwe Testament komt het uitdrijven van demonen sterk in de buurt van de doop. Bij de doop gaat het immers om het afzweren van het kwaad en de boze? Nadat iemand gereinigd is van een boze geest kan hij of zij worden vervuld met de Heilige Geest.

Strijd
Het Nieuwe Testament spreekt over een strijd. Er is een conflict tussen God en de duivel. Beiden willen hun macht op aarde en over de mensen laten gelden. Het bijbelse spreken over de duivel prikt de illusie door dat het op deze aarde er slechts om gaat om temidden van andere mensen van goede wil een brave, oplettende burger te worden.
In een mens kan er strijd plaatsvinden tussen de Heilige Geest van God en de boze geesten. Dat Jezus de kwade machten kon uitdrijven, laat Zijn volmacht zien, de volmacht die Hij van Zijn Vader in de hemel heeft ontvangen.

Actualisering
Waar is de duivel vandaag de dag te merken? Berger vergelijkt het met een scheepswrak, dat alleen bij eb zichtbaar is. Zo kan in bepaalde omstandigheden de macht van de boze duidelijk zijn. Vaak is zijn macht echter niet zichtbaar.
Hij pleit er voor om bij de doop weer de formulering te gebruiken, waarin met het kwade en de boze afzweert. De exorcistische betekenis van de doop dient volgens hem weer volop gehonoreerd te worden.

Engelen
Daarnaast stuurt God Zijn engelen naar deze wereld om de gelovigen te beschermen. Volgens Berger staat een groot deel van de theologische wereld veraf van de gelovige praktijk. Men brengt het geloof in het bestaan van engelen in verband met het toenmalige wereldbeeld. Volgens Berger is het nadenken over engelen geen kwestie van wereldbeeld, maar een kwestie van de godsleer. Dat wil zeggen: wanneer wij nadenken over God en hoe Hij Zijn kinderen op deze wereld beschermt tegen de boze en hen leidt naar Zijn koninkrijk, kunnen we er niet onderuit om te spreken over engelen. Bij engelen gaat het om de concrete bescherming van een individu.
Bij het nadenken over de boze mogen we ook weten dat God voortdurend Zijn macht en Zijn dienaren uitzendt om ons te beschermen.

ds. M.J. Schuurman

N.a.v. Klaus Berger, Jesus (20072) p. 247-267: ‘De demonische context van Jezus’.