Is het Oude Testament nog wel canoniek?

Is het Oude Testament nog wel canoniek?

Het Oude Testament heeft mij altijd gefascineerd. Als kind had ik wel wat met de verhalen uit het Oude Testament over de richters, de koningen en de profeten. Misschien werd die fascinatie wel versterkt door de vaak heroïsche illustraties uit de kinderbijbel. Tijdens mijn studie ging door de historisch-kritische benadering het Oude Testament op een nieuwe manier voor mij open.

Alle vakken op het gebied van het Oude Testament die aangeboden werden, heb ik dan ook gevolgd en ik studeerde af op een onderwerp uit de godsdienstgeschiedenis van Oud-Israël. Omdat ik wel wat heb met het Oude Testament preek ik hier graag uit.

Nieuwe tijd
Dat niet iedereen zo gefascineerd is door het Oude Testament kreeg ik mee tijdens een huisbezoek. Ik kreeg het commentaar dat ik wel erg veel uit het Oude Testament preek. Dat was toch niet nodig? We leven immers met de komst van Christus in een nieuwe tijd?

Echtscheiding-in-het-Oude-Testament-300x168

Toepassing op Christus
Dat de omgang van christenen met het Oude Testament niet zonder problemen is, kreeg ik al mee tijdens mijn studie. Bij de preekbesprekingen die gehouden werden op Voetius, het dispuut waarop ik zat, was er bij preken over gedeelten uit het Oude Testament steeds een extra bespreekpunt: werd het gedeelte toegepast op Christus, dan kwam er commentaar dat die toepassing niet vanzelfsprekend was en liet iemand zo’n toepassing weg, dan werd dat weer gemist.

De kerk vanaf Abel
In de kerkgeschiedenis heeft het Oude Testament altijd onderdeel uitgemaakt van de Bijbel. Toen Marcion (ong. 85 – ong. 160 na Christus) van mening was dat de kerk niets meer met het Oude Testament te maken had, omdat daarin over een andere God gesproken werd dan in het Nieuwe Testament, verzette de kerk hier zich tegen: in het Oude Testament zien we dezelfde God aan het werk. Daarom begint de kerk niet pas met de uitstorting van de Heilige Geest, maar is de kerk er al vanaf Abel.

boekrol oude testament ot

Een specifiek volk
In de 19e eeuw de gedachte, dat het Oude Testament onderdeel is van de kerkgeschiedenis, onder kritiek gesteld. Door de opkomst van de historische wetenschap, beseft men dat het Oude Testament over een specifiek volk gaat: Israël. In diezelfde tijd krijgt het Jodendom meer publieke ruimte om hun eigen vorm van geloof te uiten en komt het daardoor ook het besef dat het Jodendom wel eens de rechtmatige eigenaar van het Oude Testament kan zijn.

Voorfase van het christendom
Ook vinden de theologen uit die tijd, zoals Friedrich Schleiermacher, dat de boodschap anders is: het Oude Testament gaat over één volk en God die zich aan dat ene volk verbindt en dus niet meer over Christus, terwijl in het Nieuwe Testament door Christus de boodschap voor heel de aarde en voor alle volken bestemd is. Het Oude Testament is daarom van minder kwaliteit, een voorfase van het christendom dat men door de universele boodschap toch wel hoger mag aanslaan.

Het-Oude-Testament-Verkorte-uitgave

Minder hoog
In dat klimaat zal Adolf von Harnack in zijn boek over Marcion uit 1921 stellen dat de kerk er in het verleden goed aan gedaan heeft vast te houden aan het Oude Testament, maar dat de kerk er nu goed aan doet om het Oude Testament toch wat minder hoog aan te slaan.  In de jaren-’30 zullen de Deutsche Christen nog veel rigoreuzer stellen dat het Oude Testament niet past bij de arische Jezus en dat het Jodendom minderwaardig is.

Dialoog
Na de oorlog, als het besef komt van de misdaden van het nazi-regime, gaat met in dialoog met het Jodendom. In die dialoog willen de betrokken theologen een christelijke theologie ontwikkelen die niet aanmatigend is voor de Joden.

Vanuit die dialoog komen soms ingrijpende voorstellen: het Oude Testament is allereerst een boek van de Joden en de kerk leest met Israël mee. Het Oude Testament gaat niet meer over Christus. Ook voor het spreken over Jezus wordt sterk naar het Jodendom gekeken, waardoor niet iedereen meer zegt dat we in Christus zien wie God werkelijk is.

download (1)

Niet meer canoniek
Voor Notger Slenczka, hoogleraar Systematische theologie in Berlijn, gaat er nu wel erg veel van de christelijke theologie verloren als we niet meer stellen dat Christus ons beeld over God bepaalt. Ook geeft hij aan, dat als het Oude Testament niet meer over Christus gaat, de waarde van het Oude Testament voor de kerk is veranderd. Het Oude Testament is niet meer canoniek, want canoniek is een Bijbelboek alleen als het over Christus gaat.

image_preview

Heftig debat
Deze stelling leidde in 2015 tot een kort, heftig debat, waarbij collega’s en kerkelijke leiding zich openlijk distantieerden van Slenczka. In dat debat werd ook de suggestie opgeworpen dat Slenczka de theologie van de Deutsche Christen uit het Hitler-tijdperk deed herleven en dat zijn theologie kwetsend is voor het Jodendom. Deze beschuldigingen hebben Slenczka diep geraakt.

Apocrief
Slenczka wil het Oude Testament niet afschaffen, maar dit deel van de Bijbel als apocrief zien: Deze boeken zijn nuttig om te lezen en opbouwend, maar bevatten niet het werkelijke evangelie. Ze laten wel iets van de menselijke situatie zien en ook glimpen van God. Alleen moet er wel vanuit het evangelie van Christus nieuw licht over deze gedeelten vallen. In het Oude Testament zien we een een openbaring van God die voorafgaat aan Christus en buiten Christus omgaat.

Ingrijpend
De stelling van Slenckza is wel erg ingrijpend. Tegelijkertijd heeft hij gelijk dat wanneer christelijke theologen hun visie op God bijstellen om het Jodendom tegemoet te komen minstens net zo ingrijpend is. Het is maar de vraag – en ook daarin heeft Slenczka gelijk – of het mogelijk is om een christelijk manier spreken over God te spreken die ook voor het Jodendom acceptabel is.

Spanningsveld
Dat geeft wel het spanningsveld aan waar de christelijke omgang met het Oude Testament te maken heeft: het Oude Testament spreekt niet over Christus, maar gaat wel over God die zich in Christus openbaart. Christenen kunnen in hun omgang met het Oude Testament en in hun spreken over God het Jodendom nooit helemaal tegemoet komen.

N.a.v. Notger Slenczka, Vom Alten Testament und vom Neuen. Beiträge zur Neuvermessung ihres Verhältnisses. Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt, 2017. 506 pag. 44,00

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s