Bezinning op het kruis: hoe geef je het geheimenis woorden?

Bezinning op het kruis: hoe geef je het geheimenis woorden?

Goede Vrijdag. Een dag om naar uit te kijken en te vieren. Toch zie ik er soms ook tegenop. Zo gemakkelijk is het niet om te preken over het lijden en sterven van Christus. Het nieuwe boek van Reiner Knieling over het kruis biedt inspiratie.

In de voorjaarsvakantie was ik in Münster. Ik bezocht de kerken, die een overdaad aan beelden hebben. Die beelden deden me wat. Als protestanten hebben we het dan moeilijk: zonder rituelen waarbij we kunnen knielen voor een beeld, je te laten meenemen in de staties. Dan moet je het hebben van de kerkmuziek. Maar hoe moet dat in een kerk waarin alle nadruk ligt op het gesproken woord, de verkondiging?
In een boekhandel in Münster, die tot mijn verrassing een grote theologische afdeling heeft, vond ik het nieuwe boek van de Duitse theoloog Reiner Knieling: Das Kreuz mit dem Kreuz. Ik had de aankondiging hiervan op de website van de uitgever al gezien, en nu het voor het meenemen lag kon ik het niet laten. Van de praktisch theoloog Knieling heb ik meer gelezen, omdat Knieling zich nadrukkelijk mengt in het missionaire debat. Ik was benieuwd of hij mij zou kunnen helpen om woorden te vinden om de weg van Christus te kunnen doorvertellen.

Das Kreuz mit dem Kreuz von Reiner Knieling

Das Kreuz mit dem Kreuz von Reiner Knieling

Knieling had als tiener moeite om het kruis te begrijpen, vertelt hij aan het begin van zijn boek. Waarom moest Jezus sterven? Wanneer hij zijn vragen stelde, merkte hij dat er geen goede antwoorden kwamen. Je moest het maar geloven. Daarom ging hij zelf op zoek naar de betekenis.

In zijn jongste boek richt hij zich specifiek op de betekenis van het kruis en de zoektocht naar woorden om het geheimenis te kunnen verwoorden. Hij laat zien dat in de kunstgeschiedenis de kruisiging op verschillende manieren is afgebeeld. Jezus is lang niet altijd als de lijdende afgebeeld. Lange tijd werd Jezus aan het kruis als de zegenende afgebeeld. In de twintigste eeuw werd de gekruisigde Christus symbool voor het lijden op de wereld. Ook wordt er geëxperimenteerd: met een Christa aan het kruis of een Jezus die van het kruis afkomt. Knieling wil deze experimenten serieus nemen, omdat ze laten zien dat het kruis iets vreemds, iets aanstootgevends heeft.
De theoloog is van mening dat het christendom het aanstootgevende te veel heeft willen afzwakken. Het zijn vaak de buitenstaanders die het aanstootgevende van het kruis begrijpen. Als voorbeeld geeft hij de rel rondom de oriëntalist Navid Kermani. Nadat Kermani had aangegeven dat hij het kruis een vorm van godslastering en afgodenverering vindt, weigerden de Duitse kardinaal Karl Lehmann en de protestantse theoloog Peter Steinacker (1943-2015) om samen met Kermani een prijs in ontvangst te nemen. Uiteindelijk is de uitreiking doorgegaan. Kermani had het aanstootgevende van het kruis beter begrepen dan Lehmann en Steinacker, vindt Knieling.

Offer?
Ook binnen de kerk krijgt het aanstootgevende aandacht. Steeds meer wordt het pleidooi gevoerd om afscheid te nemen van een bepaalde type van theologie, waarin verondersteld wordt dat God bloed wil zien. Knieling sluit zich er deels bij aan. Hij geeft daarom een andere betekenis aan het kruis. Het kruis op Golgotha heeft voor hem niets te maken met het wegdragen van de straf op de zonde. Het kruis is weliswaar een offer. Dat houdt Knieling nadrukkelijk vast. Maar het kruis is geen wegdragen van de zonde, maar een openstellen van Gods gemeenschap voor mensen. Jezus was de climax van Gods liefde voor de mensen. Nadat de mensen Jezus aan het kruis brachten, had hij ervoor kunnen kiezen om de wereld te straffen. Net zoals dat gebeurde met de zondvloed. Dat deed God echter niet. Ondanks het afwijzen van Gods liefde in Jezus, bleef God vasthouden aan zijn liefde. Nadat Jezus is opgestaan uit de dood, werd zichtbaar dat Gods liefde sterker is dan menselijke haat. Jezus droeg de zonde niet weg, maar overwon de zonde. In die zin is het kruis verzoening. Het kruis is Gods uiteindelijke consequentie van zijn liefde. Ondanks het kruis, waarin mensen God afwezen, blijft God mensen onvoorwaardelijk liefhebben.

Het kruis van Golgotha is voor Knieling van belang. Daarin wordt zichtbaar dat God op de diepste plaats aanwezig is. Waar mensen God afwijzen daar is God. Het kruis is de meest aanstootgevende plaats. Het kruis houdt ons dan ook voor om God in ons leven te zoeken waar we Hem niet verwachten. Daarom wil Knieling meer aandacht voor het tragische van de zonde. Zonde betekent niet alleen schuld, maar ook tragiek, verstrikt zijn in een verkeerde wereld waar je niet uit weg komt.

Het kruis op Golgotha laat volgens Knieling zien dat God wil delen in onze tragiek en verstrikking. Knieling benadrukt een trinitarische visie op het kruis: niet alleen Jezus, maar ook de Vader lijdt aan het kruis op Golgotha. Toch laat Hij zijn liefde sterker zijn. De Geest is de kracht die zichtbaar wordt in de liefde op het kruis. Die Geest werkt ook waar mensen vastzitten in de tragiek en de verstrikking. Hij weet tegenstellingen te overwinnen en verzoening te brengen waar wonden zijn geslagen, door de kracht van Gods onvoorwaardelijke liefde sterker te laten zijn dat de onderlinge afwijzing. De werkelijke betekenis van het kruis wordt pas zichtbaar met Pasen.

Preektips
Halverwege het boek merk ik dat ik niet meekom in deze duiding van het kruis op Golgotha. Omdat voor mij dat kruis heel nadrukkelijk te maken heeft met het wegdragen van onze schuld. Wat het boek niet gemakkelijk maakt, is dat niet altijd duidelijk is tegen welke vorm van theologie Knieling zich afzet. Toch leverde het boek iets op. Bijvoorbeeld in de preektips die hij geeft: het navertellen van de gebeurtenissen en het blijven benadrukken dat het in de kruisiging om het handelen van God gaat. Ook de waarschuwing van Knieling, dat de kerk bij het gebeuren van het kruis te veel in dogmatische formuleringen vervalt, is ter harte te nemen. Tegelijkertijd valt het mij op dat wanneer hij dat wil aantonen aan de hand van kruisliederen uit de zeventiende eeuw, deze liederen voor mij concreter zijn dan Knieling veronderstelt.

Reiner Knieling, Das Kreuz mit dem Kreuz. Sprache finden für das Unverständliche. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s