Het kruis is Gods uiteindelijke consequentie van zijn liefde

Het kruis is Gods uiteindelijke consequentie van zijn liefde
Reiner Knieling en de zoektocht naar woorden om betekenis te geven aan het kruis op Golgotha

In het kerkelijk jaar leven we in de Lijdenstijd of de Veertigdagentijd, net afhankelijk van welk deel je je bevindt in de kerk. Zelf hanteer ik een soort mix van beide. Ik ben opgegroeid met de Lijdenstijd en kan er nog steeds niet aan wennen dat het lijden en sterven in één week ‘gepropt’ wordt. Zeven zondagen aandacht voor het lijden en het kruis vind ik weer te intens.

Zo makkelijk is het niet om te preken over het lijden en sterven van Christus, vind ik. Elk jaar vind ik het weer een hele opgave. In de afgelopen weken heb ik veel geluisterd naar Bach’s cantate Sehet, wir gehn hinauf gen Jerusalem (BWV 159).

Nadat ik deze cantate de eerste keer beluisterde, bedacht ik: daar ben ik naar op zoek, zo mee te gaan met Jezus naar Jeruzalem. Om zo de gemeente ook mee te nemen op die weg.

In de voorjaarsvakantie was ik in Münster. De meeste kerken waren open. Meestal Rooms-Katholiek – en op de kerk van de Domincanen na – met een overdaad aan beelden. Soms te. En toch: het deed me wat. Als protestanten hebben we het dan moeilijk: zonder rituelen waarbij we kunnen knielen voor een beeld, je mee te laten nemen in de staties. Dan moet je het hebben van de kerkmuziek. Geen dag zonder Bach. In deze dagen de Lukas Passion (waarvan het de vraag is of deze Passion van Bach is).

Maar hoe moet dat in een kerk waarin alle nadruk ligt op het gesproken woord, de verkondiging? Preken is nooit eenvoudig en zeker in deze weken niet. Vind ik tenminste.

In een boekhandel in Münster, die tot mijn verrassing een grote theologische afdeling heeft, vond ik het nieuwe boek van Reiner Knieling: Das Kreuz mit dem Kreuz. Ik had op de website van de uitgever dit boek al aangekondigd gezien en nu het voor het meenemen lag kon ik het niet laten. Van Knieling heb ik meer gelezen, omdat Knieling zich nadrukkelijk mengt in het missionaire debat. Ik was benieuwd of hij mij zou kunnen helpen om woorden te vinden om de weg van Christus te kunnen doorvertellen.

Zoektocht
Knieling begint zijn boek ermee dat hij als tiener moeite had om het kruis te begrijpen. Waarom moest Jezus sterven? Wanneer hij zijn vragen stelde, merkte hij dat er geen goede antwoorden kwamen. Je moest het maar geloven. Daarom ging hij zelf maar op zoek naar de betekenis. Hij promoveerde op Predigtpraxis zwischen Credo und Erfahrung (1999) waarin hij – naast preken met Kerst en Pasen –  ook nadacht over preken op Goede Vrijdag. In dit boek richt hij zich specifiek op de betekenis van het kruis en de zoektocht naar woorden om het geheimenis te kunnen verwoorden. Hij laat zien dat in de kunstgeschiedenis de kruisiging op verschillende manieren is afgebeeld. Jezus is lang niet altijd als de lijdende afgebeeld. Lange tijd werd Jezus aan het kruis als de zegenende afgebeeld. Aan het einde van de Middeleeuwen komt de nadruk te liggen op het lijden. In de twintigste eeuw wordt de gekruisigde Christus symbool voor het lijden op de wereld. Ook wordt er geëxperimenteerd: met een Christa aan het kruis of een Jezus die van het kruis afkomt. Knieling wil deze experimenten serieus nemen, omdat ze laten zien dat het kruis iets vreemds, iets aanstootgevends heeft.

Aanstootgevend
Knieling is van mening dat het christendom het aanstootgevende teveel heeft willen afzwakken. Het zijn vaak de buitenstaanders die het aanstootgevende van het kruis begrijpen. Als voorbeeld geeft hij de rel rondom de oriëntalist Navid Kermani. Nadat Kermani had aangegeven dat hij het kruis een vorm van godslastering en afgodenverering was, weigerden kardinaal Lehmann en Peter Steinacker om samen met Kermani een prijs in ontvangst te nemen. Uiteindelijk was de uitreiking doorgegaan. Kermani had het aanstootgevende van het kruis beter begrepen dan Lehmann en Steinacker, vindt Knieling.

Ook binnen de kerk wordt het aanstootgevende wel begrepen. Steeds meer wordt het pleidooi gevoerd om afscheid te nemen van een bepaalde type van theologie, waarin verondersteld wordt dat God bloed wil zien.
Knieling sluit zich er deels bij aan. Hij erkent dat deze theologie een karikatuur is, maar is voortdurend bezig in het boek deze karikatuur te ontkrachten. Hij geeft een andere betekenis aan het kruis. Het kruis op Golgotha heeft niets te maken met het wegdragen van de straf op de zonde. Het kruis is weliswaar een offer. Dat houdt Knieling nadrukkelijk vast. Maar niet een offer dat gekoppeld is aan het wegdragen van de schuld.
Een offer deed de schuld niet weg, maar gaf een nieuwe kans op gemeenschap met God. Die duiding van het offer in het Oude Testament past Knieling ook toe op het kruis op Golgotha:  Het kruis is geen wegdragen van de zonde, maar een openstellen van Gods gemeenschap voor mensen.

uiteindelijke consequentie
Jezus was de climax van Gods liefde voor de mensen. Nadat de mensen Jezus aan het kruis brachten, had hij ervoor kunnen kiezen om de wereld te straffen. Net zoals dat gebeurde met de zondvloed. Dat deed God echter niet. Ondanks het afwijzen van Gods liefde in Jezus, bleef God vasthouden aan zijn liefde. Nadat Jezus is opgestaan uit de dood, werd zichtbaar dat Gods liefde sterker is dan menselijke haat. Jezus droeg de zonde niet weg, maar overwon de zonde. In die zin is het kruis verzoening. Het kruis is Gods uiteindelijke consequentie van zijn liefde. Ondanks het kruis, waarin mensen God afwezen, blijft God mensen onvoorwaardelijk liefhebben.

Das Kreuz mit dem Kreuz von Reiner Knieling

Das Kreuz mit dem Kreuz von Reiner Knieling

tragiek
Het kruis van Golgotha is voor Knieling van belang. Daarin wordt zichtbaar dat God op de diepste plaats aanwezig is. Waar mensen God afwijzen daar is God. Het kruis is de meest aanstootgevende plaats. Het kruis houdt ons dan ook voor om God in ons leven te zoeken waar we Hem niet verwachten. Daarom wil Knieling meer aandacht voor het tragische van de zonde. Zonde betekent niet alleen schuld, maar ook tragiek, verstrikt zijn in een verkeerde wereld waar je niet uit weg komt. Het kruis op Golgotha laat volgens Knieling zien dat God wil delen in onze tragiek en verstrikking. Knieling benadrukt een trinitarische visie op het kruis: de Vader lijdt ook aan het kruis op Golgotha, maar laat zijn liefde sterker zijn. Het kruis moest weliswaar gebeuren. Het kruis is ook de onthulling van onze zonde, maar tegelijkertijd overwinning omdat God niet straft. God heeft geleerd van de zondvloed.
De Geest is de kracht die zichtbaar wordt in de liefde op het kruis. Die Geest werkt ook waar mensen vastzitten in de tragiek en de verstrikking, weet tegenstellingen te overwinnen en verzoenen te brengen waar wonden zijn geslagen door de kracht van Gods onvoorwaardelijke liefde sterker te laten zijn dat de onderlinge afwijzing. De werkelijke betekenis van het kruis wordt pas zichtbaar met Pasen. Op basis van Romeinen 4:25 zegt hij: niet het kruis brengt rechtvaardiging, maar de opstanding.


Trinitarisch
Halverwege het boek merk ik dat ik niet meekom in deze duiding van het kruis op Golgotha. Een van de fronten, waar Knieling steeds mee bezig is, is de theorie dat God in de dood van Jezus bloed wil zien. Deze kritiek kan ik zelf niet goed begrijpen. Omdat voor mij Jezus geen ander is dan de Vader. Aan het kruis hangt weliswaar een mens, maar dat is niet zomaar een mens. God die mens werd in Jezus. Al blijft de Vader in de hemel en is de Zoon aan het kruis, het is wel dezelfde God:
O grote nood, God zelf is dood. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat Knieling, ondanks zijn trinitarische insteek, de personen teveel uit elkaar laat vallen en te weinig de eenheid van de triniteit weet te bewaren.

Schuld
Waarom ik ook niet meekom, is dat voor mijzelf de zonde als schuld toch van grote betekenis is. Ik waardeer zijn poging om ook het tragische en de verstrikking in de zondeleer op te nemen. Ook al wil hij de zonde als schuld niet aan de kant schuiven, de grote nadruk op de tragiek en de verstrikking verdringt voor mij wel de notie van de schuld. Ook bij zijn uitleg van het offer vraag ik me af of het terecht is dat hij het offer als het wegdragen van schuld helemaal weglaat. Leest hij iemand als Janowski niet te veel naar zijn eigen kant? En negeert hij niet teveel Stuhlmacher en anderen die meer aandacht vragen voor het kruis als wegdragen van de schuld en het oordeel? Ik vroeg mij af, zou Knieling kunnen knielen bij het kruis? Of zou hij dat verkeerd vinden? Knieling mag dan een pleidooi voeren voor het aanstootgevende van het kruis, ik merkte dat ik behoefte kreeg aan een weerbarstiger visie van God. 

Waarom ik ook niet meekom, is dat Knieling uiteindelijk onduidelijk is over het kamp dat hij bestrijdt: Is het een bepaalde gedachtengang die hij in de gemeente aantreft? Is het de laatmiddeleeuwse boetespiritualiteit? En hoe zit het dan met de theologie van de Reformatie? Hoe staat ‘mijn’ eigen traditie ten opzichte van wat Knieling bestrijdt? Want die traditie is toch een duidelijke correctie op die boetespiritualiteit? Ik merk dat ik op zoek ben naar de plaats waar Knieling ‘staat’. In die zin vond ik het boek een teleurstelling en had ik er meer van verwacht.

Toch leverde het boek iets op. Bijvoorbeeld in de homiletische tips die hij geeft: Het navertellen van de gebeurtenissen en het blijven benadrukken dat het in de kruisiging om het handelen van God gaat. Ook de waarschuwing van Knieling, dat de kerk bij het gebeuren van het kruis teveel in dogmatische formuleringen vervalt, is ter harte te nemen. Tegelijkertijd valt het mij op dat wanneer hij dat wil aantonen aan de hand van kruisliederen uit de 17e eeuw deze liederen voor mij concreter zijn dan Knieling veronderstelt.

Voor mij is de zoektocht in ieder geval nog niet klaar. Er ligt een ander (en omvangrijker) boek klaar: Fleming Rutlegde, The Crucifion.

N.a.v.: Reiner Knieling, Das Kreuz mit dem Kreuz. Sprache finden für das Unverständliche (Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 2016).

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s