Kerst vieren in een postmoderne samenleving

Kerst vieren in een postmoderne samenleving
Boekbespreking van Stephan Wahle, Das Fest der Menschwerdung. Weihnachten in Glaube, Kultur und Gesellschaft (Herder Verlag, 2015)

0004474164_0001_170

Hoewel Kerst een van oorsprong christelijk feest is, hoef je tegenwoordig geen christen te zijn om dit feest te vieren. Ook op plaatsen waar het christendom niet sterk aanwezig is, kan Kerst worden gevierd. Ook in het geseculariseerde westen is Kerst een belangrijk feest. Godsdienstsocioloog Michael N. Ebertz is van mening dat de manier waarop Kerst wordt gevierd het paradigma van volksreligiositeit in een postmoderne samenleving is. In deze vorm is het meedoen met Kerst een familiegebeuren, waarbij het oude jaar wordt afgesloten en een nieuw jaar wordt begonnen. Bestaande relaties worden gekoesterd en voorbije relaties betreurd.

Spanning

In deze postmoderne en deels postchristelijke cultuur viert de kerk Kerstfeest. In een tijd waarin er aan Kerst allerlei andere betekenissen worden verbonden die niets of weinig te maken heeft met de menswording van God. Daarmee is er voor de kerk een spanning gegeven. De spanning betreft aan de ene kant wat de kerk in de liturgie viert en verkondigt: dat in de komst van Christus op aarde God heeft gehandeld en dat dit handelen van God niet een afgesloten gebeuren is, maar nog steeds in het heden – onder andere in de liturgie – gebeurt. Aan de andere kant is er een postmoderne feestcultuur, die geen eenduidige betekenis wil toekennen aan het Kerstfeest, maar allerlei duidingen openhoudt.
Volgens Stephan Wahle heeft elke eredienst met deze spanning te maken. In zijn boek over het vieren van Kerst in onze postmoderne cultuur heeft doordenkt hij vooral de spanning die zich bij Kerst voordoet.

Uithouden

Wahle (*1974) is een rooms-katholieke liturgiewetenschapper, die in 2006 promoveerde op de anamnese in de christelijke en Joodse liturgie. Volgens Wahle moet de kerk bewust de spanning uithouden tussen christelijke viering en verkondiging en de postmoderne feestcultuur met diffuse duidingen.

Mysterium paschale
Voor hem houdt dat in dat de kerk met Kerst als begin het
mysterium paschale viert. Mysterium paschale is een belangrijke term in de rooms-katholieke liturgie, die in de vernieuwing van de liturgie bij het Tweede Vaticaanse Concilie een nadrukkelijke rol speelde. Het mysterium paschale staat voor het geheel van het gebeuren van Christus op aarde: van zijn menswording tot zijn hemelvaart.
In de eredienst is dat gebeuren van Christus niet iets uit het verleden, maar wordt dat in het heden present gesteld: verleden, heden en toekomst van het Christusgebeuren vloeien in de eredienst samen. Het doel daarvan is het gelijkvormig worden van de kerk en de individuele christen aan Christus. Met de christelijke feesten viert de kerk steeds een onderdeel van dat mysterium paschale, maar blijft tegelijkertijd in de liturgie van die feestdag de verbinding houden met het geheel.

Kerst kan daarom niet gevierd worden zonder een koppeling naar het lijden, sterven, opstaan en opvaren van Christus. Wahle verzet zich tegen Matthias Morgenroth, die het pleidooi voerde om aansluiting te zoeken bij de postmoderne religiositeit en daarom de koppeling met Goede Vrijdag en Pasen maar op te geven. Wahle houdt nadrukkelijk vast aan de verbinding: de kerk viert bij elk feest een onderdeel van het totale mysterium paschale.

Analogie met de Paasviering
De oorsprong van het Kerstfeest ligt ook in de Paasviering. In de 4e eeuw ontstaat de behoefte om de verschillende onderdelen van de missie van Christus op aarde met een feest te vieren. Voor de liturgie staat de viering rondom Pasen model. In de gebruikte symboliek zijn er daarom ook veel dwarsverbanden. De tijdstippen van de liturgische vieringen worden van de paasliturgie overgenomen. Met als hoogtepunt van de Kerstliturgie de nachtmis om 0.00, waarbij de eucharistie wordt gevierd.

Onder druk
Wahle neemt een aantal ontwikkelingen waar, die de verbinding tussen Kerst en het geheel van het mysterium paschale onder druk zetten. Zo neemt de nachtmis aan populariteit af ten koste van een kerstnachtdienst of een kinderkerstfeest waarbij het kerstverhaal wordt nagespeeld. Degenen die de nachtmis bezoeken zijn vooral de trouwe kerkgangers. Het gevolg is dat de kinderen en degenen die alleen de kerstnachtdienst bezoeken niet meer in aanraking komen met de eucharistie. Het gevolg daarvan is dat de eucharistie in het geheel onbekender wordt en een drempel om een kerkdienst bij te wonen. Daarnaast signaleert hij steeds meer de gewoonte om Kerst in huiselijke kring te vieren, waarbij de kerkgang achterwege blijft.

Presentie
Voor degenen die de officiële rooms-katholieke liturgie hanteren kunnen die niet-officiële vieringen een principiële vraag oproepen: wordt in een viering waarin het sacrament van de eucharistie ontbreekt ook de aanwezigheid van Christus present gesteld? Kerk en liturgiewetenschap moeten volgens Wahle deze ontwikkelingen niet te snel bekritiseren. Alle vernieuwingen die er geweest rondom en na Vaticanum II hebben niet geleid hebben tot versterking van de kerkelijke rituelen. Bovendien kan men presentie misschien soms meer wordt ervaren dan tijdens een reguliere eredienst of tijdens de kerstviering in huiselijke kring.

Kans
Toch is het van belang dat de kerk de officiële liturgie blijft vieren: om in het diffuse van de postmoderne cultuur de mensgeworden God present te stellen en het besef levend te houden dat met Kerst het begin van het mysterium paschale wordt gevierd.  Wahle is optimistisch over de mogelijkheden. De opkomst van de commercie rond Kerst en van de alternatieve vieringen moet niet te snel bekritiseerd worden. In de ernst, de teleurstelling, de pijn en de vreugde over het leven en de relaties die in de postmoderne religiositeit zijn aanknopingspunten voor het evangelie te vinden. Kerst is geen belemmering, maar vooral een kans om het evangelie te vieren en te verkondigen.

N.a.v. Stephan Wahle, Das Fest der Menschwerdung. Weihnachten in Glaube, Kultur und Gesellschaft (Freiburg / Basel / Wien: Herder Verlag, 2015).

Geschreven voor het Friesch Dagblad

 

3 thoughts on “Kerst vieren in een postmoderne samenleving

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s