Kerst en Epifaniën

Kerst en Epifaniën

Morgen is het Eeuwigheidszondag, de laatste zondag van het kerkelijk jaar. Volgende week op de eerste zondag van Advent start er weer een nieuw kerkelijk jaar.


In de Adventsperiode zal er vast ook weer een discussie over de oorsprong van Kerst starten. Net als de kritiek op de kerstfolklore tot de kerstfolklore behoort, behoort de stelling dat het Kerstfeest van heidense oorsprong is inmiddels ook tot die folklore. Nu is het niet gemakkelijk om de oorsprong van het Kerstfeest te achterhalen. Toch is de gedachte van een heidense oorsprong op basis van bronnen uit de 4e eeuw nauwelijks te handhaven:

Sol Invictus?
Soms wordt gesteld dat het Romeinse Sol Invictus-feest ten grondslag ligt aan de datum van 25 december. Uit apologetische motieven (om de Romeinen wind uit de zeilen te halen), zou de kerk hebben gekozen voor deze datum met Kerst als concurrerend feest.
Probleem is hierbij is dat er geen duidelijke aanwijzingen zijn dat dit Sol Invintus-feest heeft bestaan. Bovendien is er in de oudste preken, die bewaard gebleven zijn, geen polemiek tegen de Romeinse cultus te vinden. Die polemiek duikt pas eeuwen later op.

Mithras-cultus
In de 2e eeuw komt er een cultus rondom de zon. Bij soldaten wordt de Mithrascultus populair. Ook voor dit feest zijn er geen bewijzen gevonden, dat de Mithrascultus ten grondslag ligt aan de opkomst van het Kerstfeest. Onderzoekers als Hans Förster en Martin Walraff zien de opkomst van de Mithrascultus als een parallelle ontwikkeling aan de opkomst van het Kerstfeest. Ze zien in de 2e-3e eeuw een ontwikkeling, waarbij de zon veel meer wordt vereerd dan voorheen. Vanuit de eigen traditie, waarbij Christus al in de Bijbel als de zon wordt getypeerd, heeft de kerk in deze tijd een sterke troef waarbij men kan ingaan op de tijdgeest. Het Kerstfeest raakt, gezien de snelle verspreiding, een snaar.
Heidense invloed is echter twijfelachtig. In en buiten de kerk waren er christelijke stromingen die de kerk bekritiseerden. Wanneer het Kerstfeest opkomt vanuit een pagane achtergrond, zouden deze stromingen hun kritiek niet onder stoelen of banken hebben gestoken. In de bronnen van deze stromingen is echter niets te vinden over kritiek op het ontstaan van het Kerstfeest.

Anti-arianisme
Volgens sommigen is dat het Kerstfeest opgekomen vanwege de strijd tegen het Arianisme. De volgelingen zien in Jezus een lagere godheid dan de Vader. In de strijd tegen de Arianen ontstaat er behoefte om de goddelijkheid van Jezus uit te dragen door middel van feesten. In die tijd ontstaat er een behoefte om aan de verschillende momenten van Jezus’ leven een feest te verbinden. Voorheen werd met Pasen het sterven en opstaan van Christus tegelijk gevierd. Deze momenten worden uit elkaar gehaald. Analoog hieraan ontstaat vanuit de eigen liturgie ook een Kerstfeest. Het ontstaan van het Kerstfeest is gebaseerd op het willen uitdragen van Jezus’ goddelijkheid. De duiding van Jezus als de Zonne der gerechtigheid geeft aan de tegenstanders van de Arianen een extra motief om de goddelijkheid van Jezus te benadrukken.
De vroegste aanwijzingen voor Kerst duiden op een viering in Rome rond 336, vrij recent na het concilie van Nicea. Op dit concilie koos de kerk voor de goddelijkheid van Jezus en wees men het Arianisme af. Dat de opkomst van het Kerstfeest aan de strijd tegen de Arianen is de danken, is waarschijnlijker dan een ontstaan vanuit een pagane achtergrond. De liturgie ontwikkelt zich vanuit de analogie met de Paasviering.
Tegen deze gedachte pleit echter dat er ook uit Ariaanse stromingen kerstpreken bewaard zijn gebleven.

Epifaniën
In het oosten ontstaat in dezelfde tijd het Kerstfeest op 6 januari. Ook hieraan ligt geen heidens feest ten grondslag, maar de strijd tegen de Arianen. Het oosten en het westen nemen elkaars feesten over. Athanasius, een felle bestrijder van Arius, zou mede de oorzaak kunnen zijn van een verspreiding van een feest op 6 januari in het westen. Vanuit Egypte wordt hij naar Trier verbannen. Daarnaast zou de opkomende pelgrimage naar Israël een reden zijn tot verspreiding van de beide data.
Omdat er vrij kort ervoor een discussie is geweest over de juiste datum van Pasen, kan de snelle overname van beide data door beide kanten van het rijk gezien worden als een streven naar eenheid in de liturgie. Daarbij wordt 25 december de datum voor Kerst en 6 januari de datum voor Epifaniën. (Armenië, dat geen onderdeel uitmaakt van het Romeinse Rijk, houdt echter het Kerstfeest op 6 januari.)
De invulling van Epifaniën verschilt: in het westen wordt Epifaniën gekoppeld aan de heidense magiërs, waarbij de heiland van de heidenen verschijnt en in het oosten aan de doop van Jezus. In beide gevallen wil Epifaniën de godheid van Jezus benadrukken. Met Kerst wordt dan gevierd dat God mens geworden is, met Epifaniën Zijn verschijning.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s