Zwijgen als vorm van communicatie in de Bijbel

Veelzeggend zwijgen
Zwijgen als vorm van communicatie in de Bijbel

Er is een tijd om te zwijgen en een tijd om te spreken, aldus Prediker 3:7. Spreken kan al een ingewikkelde vorm van communicatie zijn, omdat er in wat er gezegd wordt verschillende lading kan meegegeven worden. Maar zwijgen is een nog veel ingewikkelder vorm van communicatie.

Iemand kan de mond houden uit protest. Zwijgen kan ook een vorm van onverschilligheid zijn, waarbij iemand niet betrokken wil worden bij een situatie. Zwijgen kan, zoals bij de vrienden van Job, een houding van solidariteit zijn. Iemand kan er wijselijk het zwijgen toe doen. Er kan sprake zijn van een veelzeggend zwijgen. Soms is het ook beter om te zwijgen, want als iemand kan door te spreken zijn dwaasheid verraden (Spreuken 17:27). Soms kan zwijgen afgedwongen zijn, omdat iemand de ruimte niet krijgt of voelt om iets te zeggen. Zwijgen kan ook onopgemerkt blijven.

insightImage

De oudtestamenticus Jürgen Ebach publiceerde vorig jaar het boek Beredtes Schweigen, waarin hij verschillende teksten uit de Bijbel langsgaat, omdat te laten zien hoeveel verschillende kanten zwijgen kan hebben. Vaak is het nog niet zo makkelijk om te achterhalen hoe een zwijgen is bedoeld.

Het zwijgen van Aäron
Neem bijvoorbeeld van Aäron (Leviticus 10:3). Zijn zonen gebruikten bij verkeerd vuur in de dienst van het heiligdom en komen om door een felle vlam uit het heiligdom. Nadat de HEER dan tegen Aäron zegt, dat Hij zijn heiligheid toont aan degenen die in zijn nabijheid verkeren, zwijgt Aäron. Wat gebeurt er met Aäron? Verstart hij door de dood van zijn zonen? Zwijgt hij uit protest tegen de HEER? Voelt hij de spanning tussen zijn vaderschap en priesterschap en is zwijgen de enige manier om met deze spanning om te gaan?
Nadab_w_Abihu_C-230

Het zwijgen van Kaïn

Zwijgen wordt gemakkelijk over het hoofd gezien en door zwijgen ingevuld. Dat is te zien in het verhaal van Kaïn en Abel. Eerst wordt Kaïn aangesproken door de HEER en gewaarschuwd om niet aan de zonde toe te geven. In reactie hierop spreekt Kaïn Abel aan.

cain-and-abel-1911

In de vertalingen worden er woorden toegevoegd, die de Hebreeuwse Bijbel niet heeft: Kaïn zegt tegen zijn broer: ‘-’ Deze lege plaats in de tekst wordt opgevuld door de zin: ‘Laten we in het veld gaan.’ Deze zin is afkomstig uit de vroegste vertalingen van het Oude Testament, die hier terecht een lege plaats zagen.
Ebach: ‘Kaïns woordeloos gebleven spreken tegen Abel is in de tekstopbouw tegelijkertijd een zwijgen op het er direct hieraan direct vooraf gegane waarschuwende woorden van God.’ Totdat Kaïn doodsloeg, had hij nog niets kwaads gedaan. Hij is alleen gefrustreerd en God waarschuwt hem voor zijn frustratie. Je zou als lezer een antwoord van Kaïn op de HEER verwachten, maar die verwachting wordt op een dubbele manier doorkruist: Kaïn zegt God niets en antwoordt daarop Kaïn – met niets.

noahafterflood
Het zwijgen van Noach
Door het zwijgen van een persoon valt het op als een persoon toch spreekt. Heel de zondvloedgeschiedenis spreekt Noach niets. Er wordt van hem geen reactie gemeld bij de opdracht om de ark te bouwen en de aankondiging van de ondergang van de wereld, geen woord tijdens de bouw van de ark of tijdens de komst van de dieren, geen enkel woord tegen de mensen om hem heen, al die 120 jaar van de bouw van de ark niet. Noach spreekt slechts één zin: een vloek over zijn zoon Noach. Hoe is dat zwijgen van Noach te interpreteren? Het antwoord hangt af van hoe de lezer interpreteert.

Yad-Vashem-memorial-001-1024x727
Geen woorden
In een bepaalde tijd kan het onrecht zo groot zijn, dat er geen woorden zijn. Wie verstandig is zwijgt in deze tijd, want het is een kwade tijd. Van overlevenden van de Shoah is bekend, dat zij vaak zwegen. Zwijgen gaf beter uitdrukking aan het ontzaglijke lijden dat ze hadden ondergaan. Woorden konden niet uitdrukken wat ze meegemaakt hadden. Woorden konden ook te banaal zijn.

Het zwijgen van Tamar
Tamar is een aangrijpend voorbeeld van iemand die tot zwijgen wordt gebracht. Tamar is onteerd en verkracht door haar halfbroer Tamar. Toen ze merkte dat hij aan wilde overweldigen, protesteerde ze en doet ze een beroep op hem om haar eer te sparen. Amnon luistert niet en vergrijpt zich aan zijn jonge halfzuster. De reactie van Tamars familie is aangrijpend: Amnon haat haar, hun vader David is woedend maar doet niets. Absalom gaat wel naar haar toe, maar dan om haar het zwijgen op te leggen: praat er maar niet meer over, want hij is je broer. Twee jaar later wreekt Absalom zich op Amnon, zonder dat hij hier Tamar voor heeft geraadpleegd.
normal
Hoe zou de stem van Tamar klinken? Wat zou zij te zeggen hebben? In de exegese is het Ulrike Bail  geweest, die op Psalm 55 heeft gewezen:
(monografie van Bail, Gegen das Schweigen, over Psalm 6, 55 en het lijden van Tamar uit 1998 is online als pdf te lezen via Veröffentlichungen)

Zou een vijand mij grieven, ik zou het verdragen,
zou hij mij haten en zich tegen mij keren,
ik zou me voor hem verschuilen.
Maar jij, die dacht en deed als ik,
mijn hartsvriend, mijn vertrouwde!
Wat genoten wij als wij samen waren
bij het feestgedrang in Gods huis. (Psalm 55:13-15)

De psalm zou ook haar pijn kunnen verwoorden:

Had ik maar vleugels als een duif,
ik zou opvliegen en neerstrijken,
ver, ver weg zou ik vluchten,
overnachten in de woestijn
(Psalm 55:7-8).

Soms moet het zwijgen ook doorbroken worden: Spreek voor hen die weerloos zijn (Spreuken 31:8).

Zwijgende God
In de klaagpsalmen komt de worsteling voor met de zwijgende God. Kenmerk voor de God van Israël is immers dat Hij een levende God is, die niet dood is en zwijgt zoals de afgoden van de heidenen. Het uitblijven van Gods spreken veroorzaakt een diepe crisis. Want door te zwijgen kan ervaren worden als het wegkijken van God. Door de nood voor God te schilderen wordt een appèl gedaan op God om Zijn stilzwijgen te doorbreken. God antwoordt door Zijn hulp te sturen. God kan ook in de stilte komen, zoals bij Elia. Dan spreekt God in de stilte.

Jürgen Ebach, Beredtes Schweigen. Exegetisch-literarische Beobachtungen zu einer Kommunikationsform in biblischen Texten (Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 2014).

Verschenen in het Friesch Dagblad

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s