Spreek slechts één woord, één woord met macht

Spreek slechts één woord, één woord met macht
Reactie op ‘Is God in de VS dichterbij?’ 

‘Enige tijd geleden preekte ik over Ezechiël 1. Tijdens de lezing van dit Schriftgedeelte keek ik naar de gezichten van de luisteraars. Ik merkte dat de gemeente niet alleen aandachtig luisterde naar dit gedeelte, maar echt ook gegrepen werd door deze tekst en gefascineerd werd door wat er in deze tekst beschreven werd. Er gebeurde gewoon waar de tekst over spreekt: de hemel opende zich en iets van de heerlijkheid des Heren werd zichtbaar.’

Zo begint Jean-Marcel Vincent zijn boek over De ervaarbaarheid van God in het Oude Testament. In een voetnoot voegt hij eraan toe: ‘Ik hoef niet te vertellen dat mijn preek, die erop volgde, in vergelijking daarmee erg vlak was en geen recht deed aan de tekst.’

Sinds mijn afstudeerscriptie, die gewijd was aan het zien van Gods aangezicht in het Oude Testament, ben ik geïnteresseerd in de manier waarop de Bijbel schrijft over ervaringen met God. Tijdens het lezen let ik er vooral op, hoe God aanwezig is. Wanneer er sprake is van een theofanie of een stem van God. En ook wanneer er omgekeerd sprake is van het zoeken van contact met God lees ik aandachtig. Zelfs als zijn aanwezigheid niet beschreven wordt heeft dat altijd betekenis. Elk bijbelgedeelte heeft een sacramentele dimensie. Dat wil zeggen: elk bijbelgedeelte opent de weg naar God. Door iets van God te laten zien. Zelfs door de afwezigheid van de Here te laten zien. De preken die ik gehoord heb, hebben deze sacramentele dimensie vaak over het hoofd gezien. Naar mijn idee is de oorzaak daarvan dat de predikanten bij het bestuderen van het betreffende gedeelte deze dimensie niet hebben opgemerkt. Over het gebrek aan sacramentele dimensie in de eredienst schrijft De Leede in Is God in de VS dichterbij?

Dit zijn artikelen waar ik erg van houd en veel van leer. De Leede neemt ons mee langs ervaringen, die hij opdeed. Wat mij het meeste raakte, was de opmerking van de zwarte onderzoekster. Dat black preachers tenminste nog in God geloven. Dat hield mij opnieuw de spiegel voor. Dat was al eerder gebeurd toen ik begon in de Predigtlehre van Rudolf Bohren. Volgens hem heeft de prediker te maken met een verlegenheid die hij typeert als sprakeloosheid. De prediker vindt de woorden niet meer, omdat God zelf niet aan het woord komt in de prediking. De prediker heeft een belangrijke stap overgeslagen: namelijk de verwondering en het overdenken van Gods tegenwoordigheid (Staunen). Het overslaan van deze stap heeft twee fatale gevolgen:

(1) De prediker denkt te kunnen beschikken over Gods Woord. De Here is gedegradeerd tot een afgod. De Schrift laat echter zien dat waar mensen denken te kunnen beschikken over God Hij zich terugtrekt en in stilzwijgen hult.
(2) Omdat de Here zich teruggetrokken heeft, wordt Zijn aanwezigheid en Zijn handelen niet opgemerkt. Daardoor denkt de prediker dat hij het handelen van God moet overnemen. Om in de termen van Bohren te blijven: ik vergat zelf eerste hoorder te zijn. Ik vergat, dat ik als predikant geneigd ben God en mijn gemeente te haten. Ik sloeg mijzelf over en luisterde – ondanks mijn interesse voor de sacramentele dimensie van de tekst – vaak vooral met het oog op de gemeente.
Maar als ik kijk in de spiegel die Bohren mij voor houdt, besef ik dat ik in de praktijk van mijn werk maar weinig rekening gehouden heb met het gegeven dat God vandaag de dag werkt. Omdat ik twijfel of God wel handelt, denk ik te kunnen handelen in Zijn plaats. Van Eberhard Jüngel heb ik geleerd om deze houding als zonde typeren. Ik beroof God van Zijn God-zijn, ik op mijzelf gericht, in mijzelf gekeerd en belast mijzelf met een last waaraan ik onderdoor ga (homo incurvatus in se).

Daardoor herken ik het citaat van de collega, die door De Leede wordt aangehaald: ‘Het is net of er bij ons iets tussen staat, iets onzichtbaars, een soort glazen wand.’ Dit is de taal van de aanvechting. We kunnen als gelovige en ook als predikant alleen maar uit de aanvechting komen, wanneer we weer geloven in de werkzaamheden van onze Heer. U hebt het heden, het vandaag te verkondigen, hield Hans-Joachim Iwand zijn studenten in de jaren ’30 voor en verwees naar 2 Kor. 6:1-3 en Hebr. 3:7-19. ‘Wat daaruit worden zal, mag u aan God over laten. Hij kan de gemeente ook in dwaalleer laten verkeren. Dank God, dat u vandaag de dag de gemeente nog mag verkondigen!’
Iwand zei dit midden in de strijd tussen de Deutsche Christen en de Bekennende Kirche (wat die opmerking over de dwaalleer een spannend gegeven laat zijn). Eerder had hij al tegen zijn studenten gezegd: ‘Tussen u en uw gemeente staat God. Een zegen en een troost als u deze grens respecteert, maar een scherp zwaard voor wie deze grens negeert. Op het moment dat u als verkondiger wilt heersen over de harten, loopt u in Gods zwaard.’ Dit citaat van Iwand was ik al eens tegengekomen. Alleen de eerste zin bleef mij bij. Door het bezigzijn met het artikel van De Leede drong de consequentie hiervan door in wat Iwand in de daaropvolgende zinnen schreef. Ik negeerde de grens. Ik als homo incurvatus in se kon alleen uit mijn in-mijzelf-gekeerd-zijn gered worden door de kracht van Christus of Gods Woord. Dat woord, gesproken met macht, doorbrak mijn ongeloof en liet mij op God zien. Zoals ook Abram onderbroken wordt in zijn klacht en van God de opdracht krijgt om omhoog te kijken naar de sterren. Deze bevrijding kan extra kracht hebben als de aangevochtene door anderen met een gezagvol woord op Christus gewezen wordt. Spreek slechts één woord, één woord met macht, dan krijgt ons leven nieuwe kracht (Gez. 170, al kies ik liever voor de versie uit de Bundel-’38:) dan is voorbij der zonde nacht. Dat kan alleen het Woord doen, als het Woord ons stoort in onze in-onszelf-gekeerd-zijn.

Het Woord van God plaatst haalt ons weg en plaatst ons onder de macht van Christus. Want mijn leven is onder de macht gesteld, van mijn Heer die mijn dagen en nachten telt. Wat verkondigen in de werkelijke aanwezigheid van Christus betekent, laat Handelingen 8:35: en hij predikte hem Christus. Hier wordt niet uitgelegd wie Christus is. Het woord dat Filippus sprak was dat woord van macht, waardoor de kamerling onder de macht van Christus werd gesteld. Met als gevolg dat hij zijn oude leven aflegde en bekleed werd met Christus.

Matthijs Schuurman
predikant te Oldebroek

Enkele opmerkingen à la De Leede:
* Presentia realis kunnen wij niet realiseren, wel blokkeren.
* Wanneer De Leede de oceaan oversteekt, laat hij dan onze oosterburen niet vergeten. Manfred Josuttis heeft op een eigenzinnige, soms esoterische manier de presentia realis doordacht. Hij hielp mij om van theoloog geestelijke te worden. Martin Nicol schreef een boeiende homiletiek, die helpt om de presentia realis in de prediking praktijk te brengen.
* Het wordt tijd, dat we Van der Leeuw eindelijk eens serieusnemen. Het verwijt van magie is volgens Josuttis een protestants vooroordeel. Of liever een protestantse projectie. Zij hebben graag zelf de macht over het woord, ipv dat het woord macht over hen heeft.
* Een kerkdienst die uitgaat van de presentia realis, neemt Romeinen 6 als uitgangspunt. De kracht van het evangelie (Romeinen 1:17) is geen inwendige kracht, maar een kracht die ons van gebied en eigenaar verwisselt. (Herrschaftswechsel) De aarzelingen rondom Stanley Hauerwas laat zien, dat men binnen de Protestantse Kerk in Nederland de consequenties van de sacramentele dimensie van de eredienst niet ten volle beseft.
* Er moet een verbinding zijn tussen spiritualiteit, dogmatiek en kerkelijke praktijk. De rechtvaardigingsleer en zondeleer worden dogmatisch keurig behandeld, maar werken in de praktijk van de prediking nauwelijks door.
* Wanneer de presentia realis uitgangspunt is, is het niet verwonderlijk wanneer men zich ervaart als een concreet bestaan in ruimte en tijd ervaart. Christus redt niet alleen onze ziel, maar heel ons bestaan. Wanneer we onder de macht van Christus geplaatst worden, wanneer we verschijnen voor het aangezicht van God verschijnen wij daarmee als persoon.
* Wie spreekt over de ontmoeting met de/het heilige kan er niet omheen dat er sprake is van fascinans én tremendum. Niet alleen de schoonheid,maar ook de huiver en distantie dient gerealiseerd te worden.
* Volgens de liturgiewetenschapper Wolfgang Ratzmann is de sacramentele dimensie van de eredienst de enige voorwaarde voor missionaire kerkdiensten: namelijk dat in de dienst de weg tot God wordt geopend.
* De oud-oosterse visie op de tempel kan ons verder helpen in de doordenking van de sacramentele dimensie van de eredienst (denk aan de artikelen van Bernd Janowski op dit punt).
* Tegelijkertijd met het artikel van De Leede las ik het afscheidscollege van Christian Link, waarin hij aan gaf juist voorzichtiger geworden is met het spreken over het heden van Gods handelen. De actualisatie is niet zonder risico’s (denk aan de predikanten die in het enthousiasme voor de Eerste Wereldoorlog zagen als een nieuwe uitstorting van de Geest)
* Bij het nadenken over de aanwezigheid en het hedendaags handelen van God zijn de christologie (en de sacramentsleer als onderdeel van de christologie) de norm.
* Het onderscheid sacramentum-exemplum geldt niet alleen voor de christologie, maar voor elk bijbelgedeelte en voorkomt dat men naar de moralisering grijpt als brug naar het heden.
* Hemelvaartsdag dient weer in ere hersteld te worden als belangrijkste feest van het jaar. Presentia realis gaat om de aanwezigheid van de verhoogde Heer. De viering van het Kerstfeest kan alleen in dat kader ook gevierd worden: de Redder die heilbrengend is verschenen. Zoals ook de evangeliën in dat kader staan: niet alleen geschreven vanuit Pasen, maar vooral vanuit het geloof en de ervaring van Zijn verhoging – ter rechterhand Gods.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s