Is de kerkdienst een missionaire kans?

Is de kerkdienst een missionaire kans?

Is de kerkdienst een missionaire kans? Daar zijn de meningen over verdeeld. De een vindt dat elke kerkdienst een missionaire kans is. De ander vindt dat de kerkdienst dan gebruikt wordt op een manier waarvoor de kerkdienst niet is bedoeld.

Juki

Liturgiek
In de afgelopen 2 decennia is er veel aandacht geweest voor liturgie en missionaire ontwikkeling afzonderlijk. In de afgelopen jaren is liturgiek bij uitstek hét vak in de praktische theologie geweest. Leerstoelen liturgiek werden er opgericht. Veel onderwerpen binnen de praktische theologie werden vanuit liturgisch (of ritueel-antropologisch) gezichtspunt onderzocht. In 1999 kwam in Duitsland een nieuwe opzet voor de eredienst binnen de EKD. (In 1998 kwam Dienstboek, een proeve uit).

IMG_1514_fuer_Plakat_geeignet

Missionaire bewustwording
In diezelfde tijd kwam er een nieuwe missionaire bewustwording op gang. De synode van 1999 in Leipzig was voor de EKD een kantelpunt: vanaf dat jaar stond de missie volop in de schijnwerpers. In de afgelopen jaren kwamen ook meer missionaire initiatieven. In 2004 werd onder leiding van Michael Herbst, die in de jaren-’80 promoveerde op missionaire gemeenteopbouw in de volkskerk, een Instituut voor Evangelisatie en Gemeenteontwikkling opgericht.
Johannes Zimmermann, een onderzoeker van dit instituut, wil de beide thema’s op elkaar betrekken.

Luther
In hele grove streken schetst Zimmermann de geschiedenis van deze thematiek. Volgens Zimmermann was de kerkdienst voor Luther een missionaire en pedagogische gelegenheid. In de kerkdienst kon het gewone volk horen wat het evangelie inhoudt en worden de kerkgangers door het Woord van God geroepen.

Leer en handelen
In de 17e eeuw (de tijd van de Orthodoxie) werd in de kerkdienst de ware leer (vera doctrina) doorgegeven. Het missionaire verdween en het pedagogische kreeg meer nadruk. In de 18e eeuw had de kerkdienst ook een pedagogisch doel, maar lag de nadruk veel meer in het opvoeden tot een bepaald ethisch handelen (Verlichting). Een kerkdienst kan dan wel een missionair doel hebben: het overbrengen van een bepaalde visie of een bepaalde handelswijze.
Peter Cornehl, een van de toonaangevende liturgiewetenschappers, ziet in de ontwikkeling van de Orthodoxie en de Verlichting wel het grote gevaar dat de eredienst functioneel en instrumenteel wordt opgevat. Het gevaar is dat de kerkdienst niet meer een ontmoeting met God is, maar een middel om een bepaald (pedagogisch) doel te bereiken.

Vieren
In de 19e eeuw verzette Schleiermacher zich tegen een functionele en instrumentele kerkdienst. De kerkdienst heeft in zijn ogen geen doel: geen doel om een bepaalde dogmatische visie over te dragen en ook geen doel om een bepaalde moraal aan te leren. Hij legde de nadruk op het vieren van de gemeente. Een kerkdienst is dan geen missionaire kans; missionaire activiteiten zijn vooral pastorale activiteiten.
De (oudere) liturgische beweging aan het begin van de 20e eeuw greep op Schleiermacher terug. Voor Julius Smend en Friedrich Spitta lag de waarde van de kerkdienst in de kerkdienst zelf. Ze gaven wel aan dat de kerkdienst een aantrekkende werking kon hebben. Het kan niet de intentie van een kerkdienst zijn om missionair te zijn; wel kan de missionaire aantrekkingskracht een- eventueel onbedoeld – effect zijn.

Toch weer missionair
Bij Friedrich Niebergall krijgt de kerkdienst juist een expliciet missionair karakter. De kerkdienst heeft de taak om degenen die van de kerk vervreemd zijn weer naar de kerk terug te leiden.
Vanaf de jaren-’60 tot de jaren-’80 streven veel binnen de kerk naar een kerk die er voor anderen is. Alles wat de kerk doet, inclusief de kerkdienst, wordt gemeten aan deze missie. Geregeld kreeg de kerkdienst een politiek karakter, zoals het politieke avondgebed in Keulen.

Liturgische renaissance
In de afgelopen decennia is er sprake van een renaissance van de liturgie. Aan het begin van dit blog heb ik dat al aangegeven. Veel aandacht is er in de afgelopen decennia ook geweest voor kerkdiensten met een bijzondere invulling of op een bijzondere plaats.

dyn001_original_640_427_jpeg_2546155_82896877c7d6f079dbece222aef25da3

Wat zijn eigenlijk de argumenten in deze discussie?

Argumenten tegen
(1) Een kerkdienst heeft een waarde en doel in zichzelf. Ook al is evangelisatie heel belangrijk, een kerkdienst kan niet ondergeschikt gemaakt worden aan het missionaire doel.
(2) Een kerkdienst is een ‘eredienst van de in de naam van Jezus verzamelde gemeente’ (Peter Brunner). Deze gemeente is niet alleen de gemeente die er op uitgezonden wordt om anderen tot discipel van Jezus te maken (Mt 28:20), maar komt ook bijeen in de naam van Jezus (Mt 18:20. Dat spreekt ervoor om de samenkomst niet missionair in te vullen.

Argumenten voor
(1) Volgens 1 Korinthe 14 kwamen in de kerkdiensten van de eerste christenen ook buitenstaanders. Paulus roept de gemeente in dat hoofdstuk op de eredienst voor die buitenstaanders begrijpelijk te laten zijn.
(2) Het doel van de eredienst is dat God handelt aan mensen. In de eredienst komt God tot ons met Zijn belofte en roept Hij op om in Hem te geloven en op Hem te vertrouwen. In dat opzicht is elke eredienst missionair, omdat in elke eredienst opgeroepen wordt tot geloof.
(3) Ook in het missionaire werk gaat het erom dat God handelt: het missionaire werk is onderdeel van Gods missie. In die zin is er geen verschil tussen missionair handelen en de eredienst, omdat in beide onderdelen van het kerkenwerk God allereerst handelt.

Preek of hele dienst?
Als de kerkdienst missionair wordt ingevuld, welk deel van de dienst is dan missionair gericht: de preek of de hele dienst?
Vaak wordt gekeken naar de preek. In ieder geval door protestanten. Dat is voor hen het hoofdmoment van de dienst. In de preek heeft de prediker ook de meeste kans om zich op buitenstaanders te richten. In de laatste tijd wordt er nogal eens gekeken naar de hele dienst. Want een kerkdienst omvat meer dan de preek.
Fascinerend is in dit opzicht het verschil tussen protestant en katholiek. Protestanten hebben de neiging om nieuwe vormen van kerkdienst te ontwikkelen waarbij men streeft naar begrijpelijkheid. In protestantse kring wil men nauw bij het leven aansluiten. Katholieken hebben de neiging om het sacrale meer te nadrukken en om de liturgische schatten uit de traditie der eeuwen op te diepen. In katholieke kring ligt meer de nadruk op het vreemd-zijn en anders-zijn van de christelijke vormen en komt meer het geheimenisvolle tot uitdrukking.

Meenemen
Een kerkdienst kan in ieder geval een missionaire uitwerking hebben. De pro-argumenten voor een missionaire invulling van de kerkdienst laten zien, dat elke kerkdienst een missionaire uitwerking kan hebben. De vraag is alleen op welke manier dat gebeurt. Protestanten en katholieken leggen allebei een goed te verdedigen nadruk.
Daarbij komt dat de nieuwe missionaire invulling van de kerkdienst niet gericht is op een snelle bekering. Nieuwe missionaire diensten hebben meer het karakter van het meenemen in de Godsontmoeting of het laten ervaren van de vormen van die ontmoeting. Velen die niet bekend zijn met het christelijk geloof hebben een lange weg te gaan voor zij zich overgeven aan Christus. In een al dan niet missionaire kerkdienst hebben zij de gelegenheid en de ruimte om zich thuis te voelen in de eredienst en zo vertrouwdheid te krijgen met de ontmoeting met God. Een kerkdienst krijgt dan het karakter van een voorbereiding van de ontmoeting met God (praeparatio evangelii).

Luther-Predigt-LC-WB

Modellen
Zimmermann onderscheidt 3 modellen van missionaire kerkdiensten:

(1) Het evangelistische model: in de context van de volkskerk, waarin kerkdienst en onderdelen van het christelijk geloof niet geheel onbekend zijn wordt men aangesproken op de doop. De beperking van dit model is dat het alleen functioneert in een omgeving waarin men nog (enige) bekendheid met het christelijk geloof kan veronderstellen.

(2) Het pedagogisch-missionaire model: door aan-sprekende diensten mensen te zin en gevoel te geven door hen (regelmatig) een kerkdienst te laten ervaren. Zulke gelegenheden doen zich vaak voor bij trouw- en rouwdiensten.

(3) Het korinthische model: de kerkdienst wordt vormgegeven als vieren van de gemeente, waarbij men bewust rekening houdt met het missionaire neveneffect. Niet alles van de kerkdienst hoeft te worden uitgelegd. Van belang is dat de nieuwkomer gastvrij onthaald wordt en zich ook gast kan voelen. De gemeente wordt aangesproken op haar christen-zijn, maar de gast behoudt de ruimte om er anders in te staan. In dit model is het wel van belang goed na te denken over de spanning in de dienst tussen de gemeente en de gasten.

Zimmermann benadrukt dat in de praktijk deze 3 modellen niet voorkomen, maar dat er sprake is van mengvormen. Voor de missionaire praktijk is juist de verscheidenheid van de praktijk van groot belang.

N.a.v. Johannes Zimmermann, ‘Ist der Gottesdienst eine “missionarische Gelegenheit”? Überlegungen zum Verhältnis von Gottesdienst und Mission’, Theologische Beiträge 39/1 (2008) 6-23.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s