Zonde – oftewel: is de mens slecht?

Zonde – oftewel: is de mens slecht?
Georg Plasger over ‘geloven vandaag de dag met de Heidelberger Catechismus’ – deel 4

De mens is een zondaar. Dat waren alle reformatoren het over eens. Zonde is daarmee een kernwoord uit de traditie van het christelijk geloof. En zondaar een belangrijk begrip om de mens mee te typeren.

Wat is zonde? Het niet willen accepteren van God en daarom buiten de gemeenschap met God leven; vervreemd van God. Een gebrek aan vertrouwen in God.

Bij deze belangrijke kernwoorden (zonde en zondaar) zijn er vandaag de dag echter enkele grote problemen:

Niet meer bekend
(1) Wat er met het woord zonde of zondaar wordt bedoeld is voor veel mensen binnen en buiten de kerk niet meer bekend.
Wanneer in het klassiek-gereformeerde doopformulier wordt benadrukt dat de doop onze onreinheid aantoont en in de vragen wordt gesteld dat de doopouders samen met hun kind in zonde ontvangen en geboren zijn, is voor de meeste doopouders niet helder wat daarmee wordt bedoeld.

Misstap
(2) Wanneer mensen binnen en buiten de kerk aan zonde denken, gaat de gedachte vaak uit naar morele overtredingen of zedelijke misstappen en krijgt zonde daarmee een andere invulling dan oorspronkelijk de bedoeling was.

Negatief?
(3) De gedachte bij zonde is vaak, dat dit begrip een negatief mensbeeld verondersteld. Dan is de gedachte: wie het begrip zonde hanteert gaat er vanuit dat de mens alleen nog maar in staat is tot slechte daden.
Zowel binnen de menswetenschappen als binnen de theologie gaat men tegenwoordig veel meer uit van een positief mensbeeld: de mens sociaal en leergierig is, van nature actief en coöperatief. In de theologie is de gedachte dat de mens beeld van God is (en daarmee in staat is om ethisch te handelen) tegenwoordig geliefder dan de gedachte dat de mens een zondaar is.

Deze problemen roepen volgens Georg Plasger de vraag op of het woord zonde vandaag de dag nog wel bruikbaar om vandaag de dag te verwoorden wie God is en wat geloven betekent. Kan de Heidelberger Catechismus wel behulpzaam zijn om vandaag de dag na te denken over God en geloof?

Levensgevoel
De Heidelberger Catechismus gebruikt het woord zonde geregeld en onbevangen. Deze catechismus kan er zelfs vanuit gaan dat het begrip zonde bekend is. Dat er veelvuldig gesproken wordt over zonde past bij het levensgevoel van de 16e eeuw. Het levensgevoel van die tijd wijkt sterk af van het huidige levensgevoel. Daarom is het vandaag de dag volgens Plasger niet meer mogelijk om zo onbevangen over zonde en over de mens als zondaar te spreken.

Wet van God
Van belang is volgens Plasger wel om te zien, dat de Heidelberger Catechismus niet aanknoopt bij het levensgevoel van die tijd. Wanneer deze catechismus vraagt hoe men aan de kennis van de ellende komt, luidt het antwoord: uit de wet van God (en niet uit het levensgevoel van onze tijd).
Zonde is voor mensen niet empirisch waarneembaar, maar moet – door de wet van God – worden meegedeeld. Zonder dit mededelen weet de mens niet dat hij zondaar is. In geen enkele tijd kan men van uitgaan dat er een natuurlijk aanknopingspunt is om te spreken over zonde. In de Heidelberger Catechismus gaat het ook niet om de keuze tussen een optimistisch of pessimistisch mensbeeld.

Relatie met God
Bij het spreken over zonde sluit de Heidelberger Catechismus aan bij de Bijbel en benadrukt daarmee: zonde is een onderdeel van de geloofsbelijdenis. Het is al vaker benadrukt dat de inzet met vraag en antwoord 1 laat zien dat over zonde alleen maar gesproken kan worden vanuit de relatie met God. Spreken over zonde kan dus niet in algemeen-menselijke termen buiten die relatie om.

Ellende
Overigens vraagt de Heidelberger Catechismus niet: Hoe weet u dat u zondaar bent? En ook niet: Hoe heb je weet van je zonde? In vraag 3 klinkt de vraag: waaruit kent u uw ellende? Daarbij moet in ogenschouw genomen worden dat dit woord van oorsprong een bredere betekenis had dan wat men nu onder ellende (misère) verstaat. In de tijd van de Heidelberger Catechismus betekende ellende: verbannen, het land uit gewezen.

bsgd0011

Niet meer thuis bij God
De catechismus gaat ervanuit dat de mens niet meer leeft in de oorspronkelijke gemeenschap met God waarin hij geschapen is. De mens is niet meer thuis bij God. Zijn thuisbasis was God, maar nu niet meer. Zonde is volgens de catechismus ontheemd-zijn. Wanneer de mens in ellende is, is hij niet waar hij eigenlijk thuishoort. Hij is niet meer bij God; vervreemd van God en daarmee ook van zichzelf.

Gevolg
Doordat de mens buiten die gemeenschap met God gekomen is, kan hij de wet van God niet volkomen houden. Door die vervreemding is hij niet meer in volkomen in staat tot liefde tot God en tot naastenliefde.
Omdat die vervreemding het problematische is, werkt het ook niet door erop te wijzen dat de mens nog gedeeltelijk in staat is tot het goede. Want juist dat de mens niet meer geheel in staat is om dit dubbele gebod van de liefde te houden is voor de Heidelberger Catechismus het bewijs dat de mens niet meer in die gemeenschap met God leeft.

Inzicht
Het is van belang om te zien dat inzicht en situatie niet gelijk op gaan. De mens is van God vervreemd als hij dat niet inziet. Want alleen als die vervreemding is verdwenen en de mens is teruggekeerd, kan hij inzien dat hij van God vervreemd was.
Immers: alleen vanuit die relatie met God is het mogelijk om in te zien wat zonde is. Wanneer ik inzie dat ik van God vervreemd ben, ben ik al op de weg terug naar die gemeenschap. Kennis van de ellende kan daarom niet zonder de kennis van de verlossing.

N.a.v. Georg Plasger, ‘Sünde – oder: Ist der Mensch schlecht?’, in: Idem, Glauben mit dem Heidelberger Katechismus (2012) 55-69

6 thoughts on “Zonde – oftewel: is de mens slecht?

  1. Meer en meer kreeg ik er moeite mee dat men altijd er maar van uit gaat in de kerk dat de mens zondig is voor God en verantwoording en schuldig is voor iets wat in zijn genen is meegebakken, In zonde ontvangen en geboren een misleidende conclusie en een belediging aan de Schepper !

    De gehele uitleg van de bijbel is daar opgestoeld en misverstaan !!

    Elke fabrikant is toch ook verantwoordelijk voor kwalitatieve producten ??

    Alleen God mag gebrek mee leveren en kwaliteit eisen ?

    Raar toch of gewoon beter en minder theologisch nadenken !

    Mpgroet,

    Jan Huyser

    • Geachte mijnheer Huyser,

      Ik snap uw reactie eerlijk gezegd niet. Wanneer iets in de genen ingebakken zit, is daar de Schepper toch voor verantwoordelijk?
      De uitdrukking “in zonde ontvangen en geboren” betekent juist dat het niet in de genen zit en dat God er ook niet verantwoordelijk voor is, maar dat de oorzaak bij ons mensen ligt.

      Ik ben theoloog en het is mijn taak om theologisch na te denken. Tot ethiek van het vak behoort om uitspraken uit het verleden (zoals die bijvoorbeeld in de Heidelberger Catechismus zijn verwoord) begrijpen zoals ze zijn bedoeld. En ze niet bij voorbaat al af te schieten.

      Maar nogmaals, ik kan uw opmerkingen niet goed plaatsen.

      Met vriendelijke groet
      Matthijs Schuurman

      • Dag heer Schuurman,

        Nu begrijp ik u niet !! Wie deed ons in zonde ontvangen en geboren worden ?

        Het gaat er mij dat wij die een stofje aan de weegschaal en slechts een druppel aan de emmer
        zijn zoveel verantwoordelijkheid dragen voor onze mens zijn en ik vind dat de kerk en de Catechismus dat heel negatief benadert sterker totaal verkeert interpreteert.

        God laat de mens een probleem creeeren, door te eten van de boom en zorgt te laat voor de oplossing Jezus !! Nou… dat noem ik een valse uitleg.

        Het Joodse denken is er op gericht dat wij onszelf zien in spiegel- en geloofsverhalen en gericht op God er zijn voor de ander !!

        Dat wat wij in oprechtheid als mens te kort schieten zal God ons toch niet (kunnen) aanrekenen ?

        Ik hoop graag dat u mij nu iets beter begrijpt !!

        Mpgroet,

        Jan Huyser

      • Bij het “in zonde ontvangen en geboren worden” gaat het om een locatie: Buiten de gemeenschap van God. Daarvoor kunnen we terecht bij het slot van Genesis 3 en bij de brief van de Jood Paulus aan de Romeinen.
        De Joodse traditie is inderdaad positiever over de mogelijkheid van de mens om weer uit zichzelf in die gemeenschap met God te komen.

        Diezelfde Jood Paulus geeft aan, dat het de menselijke schuld is dat zowel Jood als heiden buiten die gemeenschap zijn. Zonde betekent niet een falen, maar een tegen-God-gekeerd zijn, vijand van God zijn.
        Die vijandschap is niet alleen ontstaan door het overtreden van Gods gebod (om niet van die boom te eten), maar ook door een wantrouwen van God en het bewust kiezen voor het kwade (dat God juist uit de schepping wilde houden – zie Genesis 1).

        Daarbij moet u bedenken – wat ik in mijn blog ook verwoordt – dat het om een terugkijken vanuit een gelovige positie gaat.
        Het gaat niet om een voor alle mensen waarneembare positie. Het gaat om een positie die de gelovige met terugwerkende kracht ontdekt.

        Tussen haakjes: u schetst wel een karikatuur van wat de reformatorische traditie en de Heidelberger Catechismus leren over de zondeval en de verzoening door Christus.

        Met vriendelijke groet
        Matthijs Schuurman

  2. Nog een keertje heer Schuurman,

    Dan weet u in elk geval dat de buiten wereld bijna alleen deze karikatuur kent. en de ontkerkerkelijking mede door het gezondverstand wordt verhevigd.

    Schuld en zonde ja dat kennen we van ons zelf als te kort schietende mensen.
    Maar vijandschap tegen God ? Tegen God keren ? Dat noem ik aanpraterij en Paulus wist oprecht niet beter en kwam juist uit die schuld- en offercultuur, Daar heeft Jezus ons van willen redden, maar de theologie heeft het met o.a. Paulus voorop nog erger gemaakt.

    Maar dank voor uw antwoorden !!

    Mpgroet,

    Jan Huyser

    • Ik heb Paulus hoog staan. Volgens mij was hij een eminent geleerde.
      En voor mij zijn geschriften samen met de andere boeken van de Bijbel de bron waaraan ik mijn kennis over God ontleen.
      Daarnaast herken ik wat ik schreef in mijn eigen blog in mijn eigen leven. Voor u is het misschien aanpraterij, voor mij is het een existentiële waarheid.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s