Genesis 3: een verhaal over de zonde?

Genesis 3: een verhaal over de zonde?

Noem Genesis 3 en de doorgewinterde Bijbelkenner weet om welk hoofdstuk het gaat: het verhaal van de slang die de vrouw en de man in de hof van Eden verleidt om de verboden vrucht te nemen. Hierin wordt de zondeval beschreven.

Adam_en_Eva_hof_van_Eden-Wenzel_Peter

Is dat wel zo? Gaat Genesis 3 wel over de zondeval? Volgens Jürgen Ebach niet. Hij wijst erop, dat zowel het woord ‘zonde’ als ‘val’ niet in dit hoofdstuk voorkomen. Volgens hem is ook het verdrijven uit de tuin geen straf, maar een gevolg van de verkozen autonomie.
Ebach is een oudtestamenticus die ik, zodra hij over een tekst of onderwerp geschreven heeft, altijd raadpleeg. Door zijn manier van exegetiseren (vooral het stellen van vragen) weet hij de tekst dichtbij te brengen. Zijn uitleg is vaak uitdagend en provocatief. In zijn exegese van Genesis 3 overtuigt hij mij niet. Naar mijn idee laat hij zich teveel leiden door het genderaspect en ziet hij belangrijke kenmerken van de tekst over het hoofd.
Voor mij gaat Genesis 3 wel degelijk over de zondeval. Ook al worden de woorden niet letterlijk ‘zonde’ en ‘val’ niet genoemd, dit hoofdstuk is een narratieve hamartiologie (hamartiologie = de technische term voor zondeleer):

* Het woord ‘zonde’ wordt niet letterlijk genoemd in dit gedeelte, maar er komen wel woorden en begrippen voor die een plaats hebben in de christelijke leer over de zonde:
– In de tuin staat een boom van kennis van goed en kwaad. Dat woord kwaad heeft in de Bijbel de betekenis van goddeloosheid. Goddeloosheid heeft in de Bijbel de betekenis: bij het handelen bewust geen rekening houden dat er ook een God is die oordeelt; een vorm van praktisch atheïsme.
– Al bij de inzet van het hoofdstuk wordt duidelijk, dat het erom gaat de mensen uit de gemeenschap van de HEERE God te halen. De slang, die de vrouw aanspreekt, wordt getypeerd als ‘sluw’. In Spreuken kan dat een positieve betekenis hebben (‘wijs’), maar in de rest van het Oude Testament is de betekenis negatief. Volgens NIDOTTE betekent dit woord dan: kennis die tegen God ingaat.
– De slang spreekt een halve waarheid, die een hele leugen is. Hij suggereert dat God een verbod voor alle bomen heeft opgelegd en suggereert daarmee dat God de mens niets gunt. Door deze halve waarheid creëert de slang bewust een negatief beeld van God.
– De man en vrouw eten van de vrucht, terwijl dat door de HEERE verboden is. Het overtreden van het gebod van de HEERE is in de Bijbel altijd een vorm van zonde.
– De tuin waarin de mensen geplaatst zijn, is niet alleen een mooie tuin. In deze tuin leven de mensen samen met de HEERE God. De HEERE wandelt in deze hof. De mensen zullen ook met de HEERE hebben gewandeld, want zij verbergen zich op het moment dat zij de HEERE horen wandelen. Wandelen met de HEERE is in het Oude Testament ook een ethische formulering: je houden aan Gods geboden en inzettingen. De mens wordt buiten deze hof, waarin zij met de HEERE verkeerden, geplaatst en de toegang geblokkeerd.
Voor mij zijn dit signalen dat het in dit hoofdstuk wel degelijk om een ‘zondeval’ gaat: een door eigen handelen uit de gemeenschap van de HEERE geraken en dat door een handeling die tegen de HEERE ingaat. Door deze handeling werd de mens van bondgenoot een tegenstander van de HEERE.

lucas-cranach-d.-ae.-adam-und-eva-02044

* In dit gedeelte wordt een sprekende slang opgevoerd. Omdat het een bekend gedeelte is, ben je als lezer geneigd om hier overheen te lezen. Toch is het uitzonderlijk dat er een sprekend dier wordt opgevoerd. Zo vaak komt dat niet voor in de Bijbel: de ezelin van Bileam is net als de slang een uitzondering.
De sprekende slang laat zien dat het in dit gedeelte gaat om het aanspreken van de mens. Door wie laat de mens zich aanspreken: door de HEERE God of door een andere stem, die de mens op het verkeerde pad brengt (een weg die niet de weg van de HEERE is)? Op welke stem gaat de mens in? Dit motief wordt versterkt door het roepen van God, de HEER: ‘Adam, waar zijt gij?’ Een belangrijk onderdeel van de christelijke antropologie (de christelijke leer over de mens) is dat de mens leeft door het aanspreken van de HEERE. De HEERE roept de mens en vraagt om zijn antwoord in woord en daad.

* De slang spreekt als eerste de vrouw aan. Waarom eigenlijk? Dat heeft te maken met het vorige hoofdstuk, waar de vrouw aan de man is gegeven als ‘hulp tegenover’. Deze hulp tegenover is geen sloof of dienstmeisje, maar iemand die de man recht in zijn gezicht kijkt en hem stimuleert en corrigeert. De vrouw als hulp tegenover spreekt haar man aan. Volgens Ebach (en hierin volg ik hem wel) is de vrouw niet uit de rib van Adam geschapen, maar uit zijn zijde: de vrouw hoort bij haar man en is van hem, maar wezenlijk een ander: een tegenover, een aangezicht, nadrukkelijk geen projectie of verlengstuk, maar iemand die tegen hem in durft te gaan. (Daarmee is deze tekst niet voor niets een basistekst voor het christelijk huwelijk.)
Waarom wordt deze hulp tegenover aan de man geschonken? Omdat het God, de HEER, opvalt dat de mens alleen is. Het valt de mens zelf niet op. De hulp tegenover wordt geschonken vanwege de boom van kennis van goed en kwaad. De hulp tegenover moet de mens behoeden om de vrucht van die boom te eten. De hulp tegenover is dus geschonken om de ander te behoeden buiten de gemeenschap van God te geraken. De hulp tegenover is geschonken om te behoeden voor de zondige daad, om de keuze voor een weg bij de HEERE vandaag te blokkeren.
Juist deze hulp tegenover wordt door de sluwe slang aangesproken. Het is daarom de vraag of het Adam te verwijten is dat hij de schuld afgeschoven heeft op de vrouw. De door de HEERE gegeven hoedster van de man faalde. (Ik ben van mening dat het genderaspect in geen enkel opzicht relevant is voor dit gedeelte. Het had ook omgekeerd kunnen gebeuren: de door de HEERE gegeven hoeder van de vrouw faalde. Het accent ligt niet op het genderaspect, maar op de hulp die door de HEERE gegeven is en de opgedragen taakstelling niet nakomt.)

* Opvallend is het gebruik van de Godsnamen: de verteller spreekt steeds over God, de HEERE (Elohim JHWH) of de HEERE God (JHWH Elohim), maar de slang laat de Godsnaam JHWH weg. Naar mijn idee laat de slang deze naam bewust weg. Het is de naam wijst vooruit naar het verbond dat gesloten gaat worden, de God van Abraham, Izaäk en Jacob, de God van Israël. De slang maakt van de God van Israël een algemene god. De slang degradeert de God van het verbond, de enige God die er is, tot een algemene, inwisselbare god.
De slang suggereert dat de mensen kunnen worden als deze algemene god. (Merkwaardig genoeg vertaalt de NBV ‘Elohim’ in vers 6 als ‘goden’; een misser die de NBV ook in Genesis 6:1 maakt.)

* De slang suggereert dat de mensen kunnen worden als God. Want God kent goed en kwaad. Als de slang hier wel de waarheid spreekt, is dat een spannend theologisch gegeven: God kent het goede dat van Zijn kant komt, maar kent ook het kwaad van de goddeloosheid. De slang suggereert dat de mens incompleet is en door deze god wordt kleingehouden. Om echt kennis te hebben, moet je ook de zonde en het kwaad kennen. Om juist te kunnen handelen moet je ook weten wat het verkeerde is. De slang suggereert dus dat het nodig is om zonde en kwaad vanuit ervaring te kennen. Alleen dan kan de mens juist handelen.

* Hij suggereert ook dat de ogen zullen opengaan. Voor het eerst ziet de vrouw de boom. Tot dan toe heeft zij de boom genegeerd. Zij had genoeg aan wat de HEERE gaf. Nu de slang de aandacht op de boom vestigt ziet zij hoe aanlokkelijk de vrucht van de boom is. Bovendien is er in haar een verlangen om nog wijzer te zijn dan zij al is. De boom zou haar die wijsheid kunnen schenken.
Na het plukken, het eten en het delen merken zij beiden dat zij naakt zijn. Daarmee komt naast het kwaad van het overtreden van het gebod van de HEERE er niet alleen distantie tot de HEERE maar ook tot elkaar. Zij schamen zich niet alleen voor de HEERE, maar ook voor elkaar. De eenheid tussen de man en zijn zijde, de eenheid tussen de mens en zijn tegenstem is verbroken. Dat blijkt al in het doorgeven van de schuld: man en vrouw zijn geen eenheid meer; de schuld wordt niet meer gedeeld maar doorgeschoven. De mensen voelen zich niet meer verantwoordelijk voor elkaar (Genesis 4:9)
Ook de eenheid met de HEERE is verbroken. De komst van de HEERE roept vrees op. Normaal gesproken betekent ‘vreze des HEEREN’: liefde en ontzag voor de HEERE. Deze vreze is veranderd in vrees. De mensen verbergen zich voor de HEERE.

* Door het overtreden van het gebod van de HEERE komen de mensen buiten de tuin terecht. De zegen wordt vervangen door de vloek. Zegen en vloek zijn belangrijke trefwoorden in het Bijbelboek Genesis. Wanneer exegeten dit buiten-de-tuin-geraken duiden als een autonoom worden, geven zij aan deze verbanning wel een erg positieve draai. Volgens mij is die duiding ook niet houdbaar met wat er in Genesis 3 en in het vervolg wordt gedeeld. (Zo blijft er een hang naar de tuin: Kaïn trekt weg naar het oosten, de kant op van de tuin.)

* Ebach heeft gelijk dat er geen sprake is van straf. Hij ziet over het hoofd dat er wel sprake is van vloek. Is vloek niet hetzelfde fenomeen als de toorn van God. Ook de toorn is niet persé straf of woede. Vloek is in mijn ogen een door de mens over zichzelf afgeroepen effect van zijn daden. Omdat de gevolgen een vloek inhouden en negatief zijn, ligt het naar mijn idee wel dicht tegen straf aan. In ieder geval houdt de vloek in dat de mens deze over zichzelf heeft afgeroepen.

bsgd0011

* Ondanks de vloek is er toch sprake van Gods genade. Allereerst blijft God, de HEERE, zich met Zijn verbondsnaam vertonen. Hij sticht bovendien vijandschap tussen het nageslacht van de slang en het nageslacht van de vrouw. Daarbij zal de suggestie zijn, dat de HEERE partij kiest voor het nageslacht van de vrouw. Ondanks hun overtreding worden zij niet aan hun lot overgelaten. Hij blijft mensen aanspreken (Genesis 4:9). Hij blijft hen gedenken door hen nakomelingen te geven. Hij laat zich aanroepen (Genesis 4:26). En wellicht is ook de verbanning uit de tuin een daad van barmhartigheid: om te voorkomen dat de mens eet van de levensboom. In ieder geval gaat Hij Zijn weg met het nageslacht van de vrouw. Een weg die uitmondt in Abraham en in Israël, een keuze die tot zegen is bedoeld voor heel de mensheid.

Genesis 3 gaat naar mijn idee dus wel degelijk over zonde. Maar als tegenhanger ook over de genadige trouw van de HEERE.

2 thoughts on “Genesis 3: een verhaal over de zonde?

  1. Geen straf op de zonde? Ten dage dat gij daarvan eet zult gij de dood sterven.
    Eva laat zich verleiden door de listige slang en neemt van de verboden vrucht, en…. er gebeurt niets! Als zij daarna ook Adam geeft, ziet Adam zijn jubel (vlees van mijn vlees en been van mijn been; zijn maninne), dit kan Adam niet weerstaan en neemt ook van de vrucht.
    Hierop worden hun beider ogen geopend; dwz, op dat moment voltrekt zich de dood aan Adam en Eva. Want met Adam was het verbond opgericht en daarom gebeurde er niets nadat zij had gegeten van de vrucht. Adam moet dit onderkent kunnen hebben.
    Zij schaamden zich omdat zij zich als zondig kenden en dit wilden bedekken voor elkaar.
    En voor God wilden zij dit bedekken met van zich af te wijzen.
    Verder nog dit: God buigt zich heel diep en schenkt een blik op Zijn rommelende ingewanden (wat ik zou willen weergeven met: O God! Gij zijt vreselijk uit Uw heiligdommen,Ps 68).
    Deze God schenkt daar uit vrije gunst nog genade in de belofte van Zijn Zoon.
    En in het gelovig zien op die belofte lag de Zaligheid. En ook de woorden van Petrus wijzen daarop; dat er geen andere Naam is door welken wij moeten Zalig worden.

    • Dan zou ik diep in mijn herinnering moeten graven. Het is al weer 5 jaar geleden dat ik dat geschreven heb.

      In de uitleg van het Oude Testament is er de discussie op veel plekken of God een kwade daad straft of dat de mens de kwade gevolgen van een kwade daad ervaart. Ik vermoed dat ik het woord straf wilde vermijden omdat (a) het woord niet gebruikt wordt, (b) bij straf de discussie zou kunnen komen of de straf niet te zwaar is. Ik denk dat in Genesis 3 ook te lezen is wat de gevolgen voor de keuze van de zonde zijn: de dood.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s